leygardagur 15. apríl 2000síða 8

14 tíðindablaðið sosialurin Nr. 75 - 15. apríl 2000 Pornoforbo›i› 70 ár á baki PORNOGRAFILÓGIN. Porno er svínarí, siga tey afturhaldssinna›u. Forbo›i› elvir til lógarbrot, halda tey frílyntu. Ósemjan er framvegis stór um porno- grafiina, sum hevur veri › banna› vi› lóg í 70 ár Høgni Mohr Dánjal Højgaard Føroyar hava eina ta strangastu lógina móti pornografi í okkara parti av heiminum. Tá i› porno gjørdist frítt í Danmark seinast í 60- unum stó›u Føroyar eftir vi› eini strangari forbo›sparagraff, sum stavar frá 1930. Talan er um grein 234 í borgarligu revsilógini, sum setir forbo› fyri at almannakunnger›a og sprei›a út pornografiskt tilfar. Ta› er ein sannroynd, at hugbur›urin til kynslívi› er nógv broyttur seinastu 70 árini. Samstundis er ta› ein royndur lutur, at fólk hava fingi› óavmarka›a› atgongd til alskyns pornografiskt tilfar - í sjónvarpi og á alneti. Spurningurin er tí, um tí›in er farin frá gamla forbo›num. Rullandi redaktiónin hjá Sosialinum hevur veri› í Eysturoynni og Streymoynni og spurt kiosk- og handilsfólk, hvat tey halda um ta› 70 ára gamla forbo›i› móti pornografi. Lesi› mi›sí›urnar Pornografilógin Sambært grein 234 í borgarligu revsilógini er pornografi banna› í Føroyum. Greinin, sum er frá 1930, er soljó›andi: Med Bøde, Hæfte eller under skærpende Om- stændigheder med Fængsel indtil 6 Maaneder straffes den, som 1) tilbyder eller overlader en Person undir 18 Aar utugtige Skrifter, Billeder eller Genstande, 2) offentliggør eller udbreder eller i saadan Hensigt forfærdiger eller indfører utugtige Skrifter, Billeder eller Genstande, 3) foranstalter offentlige Foredrag, Fore- stilling eller Udstilling af utugtigt Indhold. Hvørji blø› koma undir hugtaki› »utugt« (si›loysi), sum pornografilógin setur forbo› fyri? Fútin sti›jar seg til eina danska lei›beining, tá i› hann í hvørjum einstøkum føri tekur dagar ímillum hvørji blø›, i› tola, at standa á føroysku bla›hyll- unum – og hvørji i› eru ov ósømilig. Danska lei›- beiningin ljó›ar solei›is: “Under det strafbare om- råde falder herefter bille- der af samleje eller sam- lejelignende forhold samt af andre klart erotiske situationer, f.eks. hvor der er tale om gensidige be- følinger. Også billeder af enkelte personer er henført under det strafbare område i tilfælde, hvor modellens kønsdele er fremhævet på en særlig grov og anstøde- lig måde”. MARKI‹ FYRI SI‹LOYSI Leygardagur 15. apríl 2000 Jørn Astrup Hansen ger í grein 13. apríl allýsing av hugtaki- num sentralbanki, sum stovn- ur, ið gevur út mynt- og seðil- pening. Av tí at landsbankin ikki hevur mynt- og seðla- pressu kann hann ikki virka sum myndugleiki í pengapol- itiskum viðurskiftum. Tí eigur stovnurin at vera niðurlagdur og uppgávurnar hjá honum at verða fluttar til privatu pening- astovnarnar at røkja. Hetta er høvuðsboðskapin hjá Astrup Hansen. Niðurstøðurnar byggja á grundgevingar, sum vendar eru á høvdi og á mangl- andi skil fyri, hvat hugtakið sentralbanki fevnir um. Hvat er ein sentralbanki? Í søguligum høpi hevur eina- rættur til mynt- og seðlaútgávu verið ein týðandi pengapolitisk og symbolsk uppgáva, sum sentralbankar hava staðið fyri. Men her er talan um eina út av nógvum uppgávum, og sum seinnu árini hevur fingið minni og minni týdning, samanborið við aðrar uppgávur. Hendan gongdin er m.a. týðilig í EU- londum. Gangi út frá, at Astrup Hansen, um so er, at Danmark fer við í EURO-samgonguna, framvegis roknar Danmarks Nationalbank sum sentral- banka. Undir seinna heimsbardaga gav ein stovnur, mannaður av amtmanninum og limum úr løgtingum, út pengaseðlar í Føroyum. Seðlarnir blivu prentaðir í Gamla Bókhandli. Sambært allýsingini hjá Astrup Hansen av, hvat ein sentral- banki er fyri ein stødd, so hava føroyingar tískil havt Gamla Bókhandil sum egnan sentral- banka í nøkur ár. Eyðkenni við sentralbanka- num er, at talan er um stovn, ið er óheftur av politiskum og vinnuligum seráhugamálum, og sum hevur serligar heimildir til at nýta amboð, ið kunnu ávirka fíggjarkervið. Høvuðsmál sentralbankans er ikki, eins og tað er fyri vinn- uligar peningastovnar, at skapa so stóran profit sum møguligt, men at røkja samfelagsbúskap- arlig áhugamál. Í summum londum hevur sentralbankin fingið sterkar formligar heimildir til at gera seg galdandi, í øðrum londum veikari. Tað, sum tó gongur aftur og aftur í sentralbanka- lóggávum, er, at amboðini, ið eru til taks, skulu nýtast fyri at røkka málum um javna bú- skapargongd og tryggum og smidligum fíggjarkervi. Vanligt hevur verið, at stovn- urin hevur verið tryggjaður mótstøðuføri til at standa í móti hørðum trýsti frá fíggjarstovn- unum á marknaðinum. Eisini hevur verið vanligt, at sentral- bankin hevur verið tryggjaður amboð at nýta ímóti ábyrgdar- leysum stjørnum, tá ið hesar - sum dømini eru nógv um - royna at vinna eitt komandi val, við at seta meiri ferð á búskap- in enn gott er við ekspansivum fíggjarpolitikki. Sentralbankin hevur vent sær móti hesum við kontraktivum pengapolitikki, herundir við ikki at geva stjørn- unum møguleika til at fíggja undirskot við lagaligari fígging úr sentralbankanum. Sentralbankar hava við hes- um virkað sum eitt slag av and- vekt móti stutttíðaráhugamál- um hjá ábyrgdarleysum fíggj- arpolitiskum myndugleikum - tvs. stjørn og meiriluta á lóg- gávutingi. Her í liggur týðandi munur millum tørvin hjá Før- oyum og eitt nú Bornholm á einum sentralbankastovni. Tí mær vitandi finnst ikki lóggáv- umyndugleiki á Bornholm, sum eins og Føroya Løgting, hevur vald til við lóg at sam- tykkja vavi á útreiðslum og inntøkum á lokalari fíggjarlóg. Amboðini Sentralbankar hava roynt at rættvísgjørt tilveru sína við til- tøkum, sum grundað hava ver- ið á fakligan førleika. Týdn- ingarmikið hevur verið at byggja upp hagtalsskipanir og greiningarførleika. Alment kent er hertil, at stórar búskap- arkreppur hava styrkt um støð- una hjá sentralbankunum - bæði mótvegis útinnandi pol- itiska valdinum og vinnuligu fíggjarstovnunum. Hyperinfla- tiónin í Týsklandi í 30-unum man vera kendasta dømið um hetta. Ítøkiligar uppgávur, sum sentralbankarnir í søguligum høpi hava loyst, umframt seðl- aútgávu, hava verið: • at virka sum banki hjá tí al- menna, herundir at staðið fyri almennari lántøku og gjaldfør- isstýring • at ansa eftir útlánsvirksemi (kredittmidling) hjá fíggjar- stovnunum, og eftir førimuni at ávirka hetta, soleiðis at tað ikki hevði skaðiligar avleiðing- ar fyri búskapargongdina • at virka sum clearingsstovn- ur fyri vinnuligu fíggjarstovn- arnar og annars at menna gjaldsskipanir millum innlend- is og útlendis fíggjarstovnar • at veita ráðgeving, hagtøl og búskapargreiningar fyri polit- isku myndugleikarnar • at menna fíggjarkervið við nýggjum marknaðum, eitt nú við at byggja upp marknaðir fyri stutt og long lánsbrøv og partabrøv • at virka sum „lender of last resort“, tá ið fíggjarstovnar høvdu bundið pening í útlán yvir evni. Hesar uppgávurnar, sum sen- tralbankar hava staðið fyri, hava samstundis verið karmur um týdningarmiklastu amboð- ini hjá teimum. Ymist hevur tó verið, hvussu sentralbankar í ymsum londum hava raðfest málsetningar sín- ar. Danmarks Nationalbank hevur t.d ikki lagt so stóra orku í at byggja upp láns- og parta- brævamarknaðir - og als ikki í Føroyum, sum í mun til Dan- mark hevur havt ein ógvuliga undirmentan infrastruktur á hesum øki. Nationalbankin hevur ikki mett hetta vera neyðugt í Danmark, tí hesin infrastrukturur hevur verið hampuliga væl mentur. Støðan hevur verið ein onnur í øðrum minni londum; eitt nú í oyggj- alondum sum Malta og Íslandi, har sentralbankarnir í 80-unum nýttu nógva orku upp á at byggja upp ymiskar tættir av lánsbræva- og partabræva- marknaðunum. Uppgávurnar, sum sentral- bankarnir leggja seg eftir at loysa, hava av náttúrligum áv- um samband við tað menning- arstøði, sum galdandi er í ein- støku londunum. Sjálvandi! Og sjálvandi gera slík viðurskifti seg eisini galdandi fyri tær uppgávur, sum leiðsla lands- bankans setir sær fyri at loysa í hesum tíðum viðvíkjandi før- oyska fíggjarkervinum. Er landsbankin sentralbanki? Ja! Í mínari verð, eingin ivi um tað. Tað hevur í longu politisku viðgerðini síðan 1940 av lands- bankamálinum alla tíðina verið ætlanin, at landsbankin skuldi virka sum sentralbankastovnur. Og hyggja vit eftir teimum uppgávum, sum vanliga eyð- kenna sentralbankavirksemi, so er landsbankin longu virkin á fleiri týðandi og viðkomandi økjum. Nakað annað er so tað, at støðan í Føroyum er heldur fløkt í mun til onnur lond, tí nakrar av uppgávunum, sum eyðkenna sentralbankavirk- semi ikki liggja hjá landsbank- anum, men hjá øðrum aktør- um. Aðrir stovnar sum gera seg galdandi eru t.d.: • Elektron, sum røkir clear- ingsuppgávur fyri peninga- stovnarnar, • Ríkisumboðið, hvørs banka- deild stendur fyri praktiskari umsiting av seðlaumfarinum og • Danmarks Nationalbank, sum á ávísum økjum røkir yv- irskipaðar uppgávur fyri alt Danmarkar ríki. Hertil hevur lóggávuvald okk- ara aftrað seg við at geva lands- bankanum amboð, sum hava verið vanlig í øðrum londum; partvíst tí at lobbyvirksemið hjá peningstovnunum var stórt móti at geva landsbankanum myndugleikaførleika í tíðar- skeiðnum 1977-92, tá ið lands- bankalógin stóð á politisku dagsskránni og partvíst tí, at lóggávuvald okkara ikki vildi koma sær í óføri við at lóggeva á økjum, har ivi var um lóg- gávukompetensuna, sæð í mun til ríkisrættarligu støðu Føroya. Hyggja vit eftir nøkrum av teimum amboðum, sum sen- tralbankar í øðrum londum hava havt møguleika at nýta fyri at ávirka atferðina hjá bankunum, so fevna hesi t.d. um rætt hjá sentralbankanum til • at seta hámark fyri útláns- vøkstri hjá bankunum • at áleggja bankunum at seta pening (við hvørt rentufrítt) í sentralbankan - hetta fyri at minka um útlánsorku teirra • at krevja hægri ella lægri mark fyri, hvussu stóran part av aktiv-massuni hjá banku- num, ið skuldi vera likvid (tvs. ikki bundin í útlán) • at áleggja bankunum ikki at fremja ágangandi marknaðar- føring av lántøkumøguleikum yvirfyri borgarum við ætlanum um húsabygging, bilkeypi v.m. • at áleggja fíggjarstovnunum upplýsingarskyldu - tó uttan at bróta bankaloynidómar - sum gera sentralbankan føran fyri at gera hagtalsgrundaðar met- ingar av búskaparligu gongdini Øll hesi amboð ávirka vinnu- ligu fíggjarstovnarnar og kapp- ingarstøðu teirra mótvegis sen- tralbankanum. Men endamálið hevur sjálvandi ikki verið, at tey skuldu nýtast fyri at geva sentralbankunum kappingar- fyrimunir mótvegis vinnuligu fíggjarstovnunum. Endamálið hevur verið - og er - at halda saman upp á eina búskaparliga heild. Viðmerkingar Astrup Han- sen‘s um, at landsbankin skal kunna krevja inn hagtalsupp- lýsingar - sum annars bert eru partar av teimum upplýsingum, peningastovnar okkara í dag senda danska fíggjareftirliti- num, og sum í aggregeraðum skapi verða sendir víðari til Danmarks Nationalbank, men ikki til landsbankan - eru løgn- ar. Hann førir fram, at lands- bankin ætlar „at påtage sig en tilsynslignende opgave“. Hetta sjónarmiðið er burturvið. Landsbankin ynskir, alt tað eg veit um, ikki detail-upplýsingar um atferð peningastovnana, men hagtalsupplýsingar á aggregeraðum støði, sum ger tað møguligt at fylgja við í bú- skapargongdini. Er neyðugt við einum part- leysum myndugleika, sum kann gera seg galdandi innan fíggjarkervi okkara? Tann ráði marknaðarbúskapur- in, eyðkendur við, at myndug- leikar lata standa til, hvat so enn hendir í ymsu greinunum av búskapinum - sokallaði laissez-faire-politikkurin - hev- ur síðan dagar Adam Smith´s - og eisini av hesum sama faðiri at búskaparfrøðini - verið hart- aður fyri ikki at vera samfel- agnum at gagni. Hann skapar grundarlag fyri afturvendandi kreppum. Nútímans hugsan millum búskaparfrøðingar fyri at bróta óndu ringrásina er, at marknaðarkreftirnar skulu sleppa at virka, men innanfyri ávísar karmar, myndugleikar- nir seta og halda eyga við. Í hesum sambandi tykir mær, at argumentatiónin hjá Astrup Hansen er vend á høvd- ið. Samstundis sum hann gevur mær rætt í sjónarmiðinum um, „at de private pengeinstitutter ikke kan have et overordnet ansvar for økonomien“, so meinar hann ikki, at landsbankin skal virka sum myndugleiki á økinum, tí landsbankin „ganske mangler de virkemidler, der kræves for at kunne føre økonomisk poli- tik“. Tí skulu uppgávurnar landsbankin røkir - serliga gjaldførisrøkt og umsiting av lántøku fyri almenna sektorin - liggja hjá privatu peninga- stovnunum. Logikkurin hjá Astrup Han- sen er: Av tí at landsbankin er veikur - ov veikur, eitt nú mót- vegis peningastovnunum - so tak lívið av honum. Fyri at vísa konsistentan lo- gikk í tankagongd síni átti As- trup Hansen heldur at mælt til, at amboðini, landsbankin hev- ur, blivu styrkt. Landsbanki ella ikki Í mínari verð er fyri so vítt líka mikið, um uppgávur lands- bankans liggja hjá einum stovni, sum eitur landsbankin ella ikki. Havi út frá fakligum sjónarmiðum einki í móti, at landsbankin verður niðurlagd- ur ... bara uppgávurnar hann røkir verða røktar til fullnar. Hetta gerst ikki við at leggja uppgávurnar yvir til peninga- stovnarnar, tí hetta viðførir ov stóra konflikt millum vinnuligu áhugmál teirra og samfelags- ligu áhugamálini. Hetta eiga føroysku bankakreppurnar í 50-unum og 90-unum - eins og líknandi kreppur í øðrum lond- um - at hava lært okkum. Skal landsbankin niðurleggj- Er Landsbankin sentralbanki? Viðmerking: ast, so er antin neyðugt at stovna annan tilsvarandi stovn - og við hesum er helst onki vunnið - ella at leggja virksem- ið landsbankans beinleiðis undir fíggjarmálaráðharran. Landsbankin - ein demokratiskur stovnur Landsbankin hoyrir sum lóg- arumsitingarfyribrigdi undir fíggjarmálastýrið. Landsstýris- maðurin í fíggjarmálum hevur rætt til at møta á nevndarfund- um landsbankans, men hevur - eins og galdandi er í øðrum londum - ikki atkvøðurætt. Nevnd landsbankans verður samansett av limum úr umsjón- arráði landsbankans. Limirnir í umsjónarráðnum verða valdir av pørtunum á arbeiðsmarkn- aðinum, herundir eisini privatu fíggjarstovnunum, av lands- stýrinum. Demokratiski bygn- ðurin við umsjónarráði, nevnd og stjórn er við hesum meinlíkur teimum, sum galdandi er fyri sentralbankar í øðrum londum. Skal landsbankin beinleiðis gerast partur av fíggjarmála- stýrinum, er neyðugt at niður- leggja nevnd og umsjónarráð landsbankans. Við hesum renna vit okkum í trupuleikar á ymsum økjum. Fyri tað fyrsta er vandi fyri, at fakligu politiskt óheftu at- gerðir og tilráðingar lands- bankans verða undirlagdar teimum áhugamálum, sum til eina og hvørja tíð eru áhugamál hjá sitandi samgongu. Í øðrum lagi er vandi fyri, at brot verður framt á tær reglur, sum í EU-høpi ganga undir heitunum „forboð móti mone- terari fígging“ og „forboð móti atgongd hjá politiskum mynd- ugleikum til priviligeraða fígg- ing“. Í hesum høpi er lógar- kravið um, at landskassin ikki hevur nettoskuld mótvegis landsbankanum ógvuliga stór- an týdning. Her er talan um lóggávu, sum Danmark og EU-lond annars hava bundið seg til, og sum eisini er galdandi í sam- band við innlán og dráttarrætt landskassans í landsbankanum. Eitt týdningarmikið endamál við hesum er at tryggja, at tá - og um - kreppa tekur seg upp, so skulu stundir vera til at rætta upp á búskaparpolitikkin, uttan at landskassin skal út á lán- marknaðin í skundi - við fylgj- andi hørðum kreditortreytum. Her er lógargrundarlagið undir landsbankanum nútímans. Aft- urat hesum virkar hendan lóg- gáva sum ein „buffari“, sum gevur føroyska samfelagnum trygd fyri, at stundir verða til hjá politikarum okkara at fremja neyðugar tilllagingar undir konjunkturniðurgongd, uttan at hesar nýtast at raka so meint, sum vit sóu tað undir seinastu kreppuni. Jonhard Eliasen