leygardagur 10. januar 1987síða 7

Nr. 4 — 10. januar 1987 | Skulu barna- Hví kemur nú tilboðið um vaksinatión ? Almenna grundin er væl meint: at verja fólk frá sjúkum. Og eru vit nóg stutt- skygd, so er tað kanska rætt. Men við einum langskygdum sjónarmiði, sum tekur alt lívið og komandi ættarlið við í metingar, so eru nógvir ósvaraðir spurn- ingar í sambandi við vaksinatión móti meslingum, reydlingum og fárasjúku, skrivar Elin Henriksen sum viðmerking til, at oll born frá 1. februar fáa tilboð um at verða vaksinerað móti barnasjúkunum. Nú kemur so tilboðið um, at ell born kunnu verða vaksinerað móti mesl- ingum, fárasjúku og reydlingum. Ti- betur er hetta eitt tilbod og ikki eitt krav; foreldrini kunnu velja, um børnini skulu vaksinerast ella ikki. Men skal talan vera um eitt veruligt val, krevst kunnleiki til bædi fyri- munir og vansar vid barnasjukum og við at vaksinera móti teimum. Higartil er mest tosað og skrivað í fjølmidlunum um fyrimunirnar við at vaksinera, og ætlanin við hesi grein er at vísa á nakrar av teimum mongu spurningunum, sum mugu setast, tá farið verður undir eitt so álvarsligt tiltak sum at beina fyri vanligastu barnasjúkunum. Læknar og aðrir serfreðingar eru ikki á einum máli um týdningin av barnasjúkum og um, hvert tað er rætt at vaksinera. Serliga innan tær greinir av læknavísindini, sum leggja dent á at uppfata menniskjað sum eina heild heldur enn á sympt- om-viðgerð, er stersti ivin um fyri- munirnar við at vaksinera, ella tað verður beinleiðis mælt frá vaksinat- ión. Foreldur, lærarar og onnur, sum hava við bern at gera, kunnu leggja til merkis, hver broyting hendir við sinum barni, tá ið tað hevur verið í- gjøgnum eina barnasjúku. Eitt demi: Ei 8 ára gomul genta er í skúl- anum heldur ófriðarlig og hevur ilt við at konsentrera seg. Gentan fær 2ina barnasjúku, og tá ið hon 5 vikur seinni kemur aftur í skúla, er tað sum at fáa eitt nýtt barn í flokkin. Arbeiðshugur og konsentratións- evni eru munandi batnað: og í ar- beiðsheftinum sæst stórt framstig. Bókstavirnir, sum áðrenn sjúkuna heltu í allar ættir, standa nú og hella sama veg. Tað er, sum hevur gentan við hjálp frá sjúkuni vunnið á nekr- um av tí, sum forðaði henni í at fremja tað, hon kundi og vildi. — Kanska var tað ikki av leið, tá ið tað fyrr í tíðini varð sagt, at børn helst skuldu hava havt barnasjúkur- nar, áðrenn tey komu í skúla. — Onnur dømi vísa onnur sløg av menning og framstigum hjá einum barni. ið kemur igjøgnum eina barnasjúku. Samanumtikið mugu vit spyrja: Er tað so, at bern bein- leiðis hava brúk fyri barnasjúk- unum í menning síni? Vit hava nú á degum lyndi til at vilja sleppa und- an trupulleikum og »6neydugum« forðingum — sum sjúkur ofta verða mettar at vera. Men er tað ikki júst gjøgnum trupulleikar og forðingar, vit mennast sum menniskju? Hóast læknavísindin er komin langt í viðgerð av sjúkum, so vita vit enn lítið um, hví summi fólk fáa summar sjúkur og onnur ikki. (Her eru sjálv- andi undantiknar sjúkur, ið beinleið- is stava frá umhvervinum.) Enn er t.d. lítið kannað, hverjar avleiðingar tað fær fyri heilsuna seinni, at man ikki hevur havt barnasjúkur sum barn. Um tað er so (sum mong vilja vera við), at sjúkur við hegum fepri eru neyðugar hjá bernum at hava, ja, so vita vit enn ikki, hverjar sjúkur kunnu koma í staðin, um barnasjúk- ur verða fyribeindar. Kanningar hava víst, at fólk, sum hava fingið krabbamein, hava havt nógv minni av fepur-sjúkum, her- undir barnasjúkum, enn onnur. Og hóast tað ikki ber til at venda hesum við, so má tað, at samband tykist at vera millum hesi ymsu sløg av sjuk- um, fáa okkum at hugsa okkum væl um, áðrenn vit beina fyri sjúkum, sum hava fepur við sær. Vit vita, hverjir vandar kunnu standast av meslingum, fárasjúku og reydlingum, og vit vita eisini, at vandin við hesum sjúkum er nógv størri, um vaksin fáa tær, enn hjá børnum. Nógv bendir á, at hesar sjúkur eru álvarsligari, tess longri tíð er ímillum, at sjúkan gongur. Besta verjan móti skaðiligum av- leiðingum av fárasjúku og reydling- um hjá vaksnum er at hava hesar sjúkur sum barn. Og tey, sum ikki hava havt tær, kunnu so vaksin- erast, um tað gerst neyðugt; vaks- inatión móti reydlingum og fára- sjúku er — so vítt tað í dag ber til at siga — uttan skaðilig hjá-árin. Ødrvisi er við meslinga-vaksinat- iónini. Hóast hon frá almennari síðu verður segd at vera púra óskaðilig, so eru einstakir læknar, sum m. a. út frá royndum úr USA, har leingi hev- ur verið vaksinerað, meta, at tað ikki ber til at hava yvirlit yvir av- leiðingarnar av meslinga-vaksin- atión, og teir ráð tí beinleiðis fólki frá at verða vaksinerað móti mesl- ingum. (Her er ikki talan um bein- leiðis hjá-árin av sjálvari vaksinat- iónini, men meira um avleiðingarnar saa? í størri samanhangi, m. a. við at eitt nýtt og vandamiklari slag av mesl- ingum hevur tikið seg upp.) Skaði- ligu avleiðingarnar av vaksinatión eru sjálvandi sammettar við vandan fyri heilabruna í sambandi við mesl- ingar. Hví kemur nú tilboðið um vaksin- atión? Almenna grundin er væl meint; at verja fólk frá sjúkum. Og eru vit nóg stuttskygd, so er tað kanska rætt. Vaksinerað bern verða ikki sjúk av teimum sjúkum, sum tey eru vaksinerað ímóti, so leingi sum vaksinan virkar. Men við einum langskygdum sjónarmiði, sum tekur alt lívið og komandi ættarlið við í metingarnar, so eru nógvir ósvaraðir spurningar í sambandi við vaksinatión móti meslingum, reydlingum og fára- sjúku. Spurningar, sum seta stór krev til ábyrgdarkensluna hjá hverjum einstekum; foreldrum, læknum — arbeiðsgevarum hjá for- eldrum. Í Danmark hevur púra opinskárað verið fert fram, at fremsta grundin tiul, at vaksinatión móti barnasjúk- um nú verður sett í verk, er, at for- eldur forsema arbeiði alt ov nógv, tá ið tey skulu vera heima hjá sjúkum bernum. Barnasjúkurnar kosta ov nógv, og alla staðni skal sparast. Vónandi verður tað menniskjans- ligt umhugsni og ikki fíggjarligt trýst, sum avger, hvussu tikið verð- ur ímóti tilboðnum um vaksinatión í Feroyum. Elin Henriksen