týsdagur 17. desember 2002síða 8

Nr. 242 - 17. desember 2002 15 Nú tað stundar til jóla, hevur Mentanar- húsið í Fuglafirði skipað fyri trimum stórum jólaborðhald- um við undirhaldi og almennum dansi aftaná. Hesi borðhald hava verið sera væl umtókt, og nógv arbeiðsfólk og bólkar av ymiskum slagi hava nýtt høvið at havt jólaborðið í Mentanarhúsinum JÓL Í HONDUM Vilmund Jacobsen Tað er vorðið ein fastur táttur hjá flestu arbeiðs- plássum, bindiklubbum og øðrum bólkum, har fólk savnast, at eta ein døgurða saman undan jólum. Nøvn- ini, sum hetta tiltak fær, eru fleiri. Onkur sigur jóla- borðhald, annar jólafrokost, og so eru tað tey, sum ikki balla hetta tiltak inn og siga bara »jólaball«. Men, sum danir taka til, at »kært barn har mange navne...« Hjá nógvum arbeiðs- plássum í Eysturoy man leiðin ofta hava borið til Havnar í desember til hesi borðhald. Og tó; vit hava nøkur góð matstøð í Eysturoy, eitt nú John's Resturant í Saltangará og Muntra í Fuglafirði. Men í ár hevur so Men- tanarhúsið í Fuglafirði eis- ini lagt seg út í kappingina um jólagestirnar. Skipað hevur verið fyri trimum stórum jólaborð- haldum, harav tað seinasta var seinasta leygarkvøld. Fólk, sum starvast í Men- tanarhúsinum, siga, at borðhaldini hava verið sera væl umtókt og væl vitjað. Tey hava havt eini 200-230 fólk hvørja ferð, umframt tey, sum eru komin í al- menna dansin aftaná. Undirhald og dansur Matarskráin í Mentanar- húsinum til jóladøgurðan hevur verið dunna, lamba- steik og oksasteik við ymiskum sløgum av eplum, salatum og sósum. Á skránni hevur eisini verið jólagreytur og mandlugáva. Fólk, sum hava etið jóla- døgurðan í Mentanarhúsin- um, siga, at maturin hevur verið sera góður og væl- smakkandi. Høvuðskokkur hevur verið Harald Sleire, sum býr í Syðrugøtu. Aftrat honum hava verið tveir hjálparkokkar, umframt eini 10-12 onnur starvsfólk, sum hava runnið ímillum borðini, vaskað upp og ann- að. Undir borðhaldinum hev- ur Hilmar Jan Hansen undirhildið, og hann hevur eisini spælt undir, tá ið fel- agssangir eru sungnir. Eftir sjálvt borðhaldið, hevur Flemming Petersen spælt til almennan dans. Sum skilst, eru nógv fólk, sum hava verið aðra- staðni og etið jóladøgurða, komin í Mentanarhúsið seinni um kvøldið til al- menna dansin, har tey hava hugnað sær saman við hin- um jólagestunum. Jóladansur verður, 2. jólakvøld, og 27. desember verður DJ-Show. Vælumtókt jólaborðhald í Fuglafirði Felagið hevur keypt bygningin hjá Mathiasi Davidsen, har Apotekið húsað- ist, áðrenn stovnurin flutti í nýggj høli NÝGGJ HØLI Vilmund Jacobsen Í næstum flytir fiskasølu- felagið, Fofish, sum Ábra- ham Løkin og Leif Høj eiga, í egin høli í Runavík. Felagið, sum higartil hev- ur húsast í leigaðum hølum í Saltangará, hevur keypt bygningin hjá Mathiasi Davidsen, har Apotekið hevur hildið til seinastu árini. Nú Apotekið hevur fingið nýggj og snotulig høli beint eystanfyri Heilsumiðstøðina í Runa- vík, og leigumálið hjá Mat- hiasi er sagt upp, hevur eig- arin avgjørt at selja Fofish bygningin. Fofish á loftinum Bygningurin, sum er í trim- um hæddum, ið eru stívliga 100 fermetrar hvør, er lut- falsliga nýggjur og í góðum standi. Ábraham Løkin sigur, at virksemið hjá Fofish verður í ovastu hæddini, og síðan verða tær báðar niðaru hæddirnar leigaðar út. – Vit eru væl nøgdir við nýggju hølini og eru so smátt byrjaði at flyta, sigur Ábraham Løkin. Mentanarhúsið í Fuglafirði hevur rættiliga blandað seg uppí kappingina um jólagestirnar í ár. Fólk eru sera væl nøgd við jóladøgurðarnar og tiltakið sum heild við undirhaldi, felagssangi og almennum dansi aftaná Fofish flytir í egin høli í Runavík Her fer fiskasølufelagið, Fofish hjá Ábrahami Løkin og Leif Høj, at húsast. – Okkara virksemið verður í ovastu hæddini; hinar báðar verða leigaðar út, sigur Ábraham Løkin. Mynd: Vilmund Jacobsen 15 14 Nr. 242 - 17. desember 2002 Heilaskaðar eru ymiskir 2:1 Jón Ellendersen Eg má ferð eftir ferð sanna, at tað kann vera sera trupult at skriva um heilan og hvussu hann virkar á før- oyskum. Hetta er m.a. or- sakað av, at terminologiin ella frøðimálið er rættiliga fátækt. Einasta fyridømi eg havi havt at arbeitt við, er 'LÆKNABÓK 1 og 2 á sjógvi og landi' hjá fyrrv. landslækna, H. D. Joensen frá 1989. Hinvegin er frøði- mál landslæknans gott og lættfatuligt. Hinvegin er føroyska málið oftani illa egna til miðeuropeiskt frøðimál. Hetta einahelst tí vit ikki hava eins sterkan vísindaligan siðaarv. So tað ræður bæði um at nýta tað, sum hesar bøkur goyma, og so at gera nýggj orð, sum ikki fara útum frøðimálið í bókunum og sum eru eins lættfatulig og nýtilig. Hetta ger seg eisini galdandi tá eg nú fari undir at skriva um minnið. Upprunin til greinirnar um minnið er L. Clare og B. A. Wilson (1997). 'Cop- ing with memory problems. A practical guide for people with memory im- pairments, their relatives, friends and carers' og Bury St Edmunds: Thames Valley Test Company, sum Jan Magne Krogstad og Cathrine Christiansen frá KreSS í Oslo hava umsett og tillaga á norskum. ------------ • Vit hava fleiri sløg av minnum og tí kunnu fólk við minnistrupulleikum kunnu hava trupulleikar við summum pørtum av minninum meðan restin av minninum virkar sum tað skal. • Vit tosa ofta um at onkur minnist væl ella minnist illa. Hetta gera vit tí vit hugsa um minnið sum eini evni ella ein førleika. Men í veruleikanum hava vit fleiri sløg av minnum, sum eru samansett av fleiri ymsum pørtum ella førleikum, sum virka á ymsan hátt. Teir vanligasta fólk við minnistrupulleikum spyrja er: • Hví minnist eg tað, sum hendi fyri fleiri árum síðani, men minnist ikki tað sum fólk júst hava sagt ella tað, sum hendi í gjár? • Hví minnist eg andlitið á fólki, men ikki hvussu tey eita, hóast eg kenni tey væl? • Hvussu kann tað vera at ofta tá eg skal siga okkurt sum eg 'veit alt um', eru orðini knappliga burtur tá eg skal siga tað? Svarið er m.a. at minni ikki bert er ein funktión, men fleiri og at ólíkir partar av minninum virka óheftir av hvørjum øðrum. Tað er avgerandi at vita hetta, skulu vit gera okkum vón um at skilja minnis- trupulleikar og hvussu vit kunnu bøta fyri tað mista. Hvørji sløg av minni hava vit? Til tess at fáa eina betri fatan av hvat minni er, ber til at býta tað soleiðis sund- ur: 1. Gildistíð - tað vil siga: hvussu leingi varar minnið (minnið er orðið vit nýta um tað, sum ikki skal gloymast) 2. Slag av informasjón sum skal minnast 3. Hvat skap hevur infor- masjónin 4. Stig í minninum ella minnismannagongdini 5. Hvat slag av minni er neyðugt 6. Hvørt minnið er frá tíðini áðrenn ella aftaná skaðan 1. Gildistíð - hvussu leingi varar minnið? Tað er avgerandi hvussu long tíð gongur frá vit móttaka informasjónina til henda aftur skal minnast. Út frá hesum kunnu vit býta minnið sundur í: - Arbeiðsminni ella minn- isvídd (spennivídd) (stuttminnið ella fyrra minnið (H.D. Joensen, Læknabók, Bind 1)) - Langminnið ella seinna minnið. - "Framtíðarminnið" eller ætlanarminnið. Hesi 3 sløgini av minni fevna um ymisk tíðarskeið og virka hvør sær: Arbeiðsminnið eller minnisvídd: Hetta er beinleiðis minnið fyri informasjón frá sein- astu sekundunum. Hetta minið nevna vit eisini stutt- minnið ella fyrra minnið. (eg nýti her heitið fyrra minn ið) Hetta slagið av minni nýta vit td. tá vit skulu finna eitt nummar í telefon- bókini og skullu minnast tað so leingi, at vit eisini kunnu ringja hetta nummarið. Vit nýta eisini hetta slagið av minni tá vit luttaka í eini samrøðu. Langminnið (ella: seinna minnið) Hetta er ein serstøk skipan har informasjónin verður goymt til hon skal nýtast aftur. Seinna minnið kunnu vit eisini siga, er býtt sund- ur í fleri partar: Ábært minni er minni fyri tað, sum nýliga er hent ella nýggja informasjón (frá seinastu minuttunum). Samanbera vit við eina teldu, so kunnu vit siga, at hitt ábæra minni er tað, sum er á skerminum júst nú. Nýligt minni er minni fyri hendingar ella informasjón frá seinastu døgunum tvs. tað, sum hendi í t.d. síðstu viku. Samanbera vit aftur við telduna, so er nýliga minnið tað, sum júst er goymt Fjarminni er minni fyri hendingar ella informasjón sum er savnað saman gjøg- num fleiri ár, t.d. tað sum hendi tá vit vóru børn og gingu í skúla. Samanborið við telduna, er fjarminni tað, sum hevur ligið leingi á telduni. Framtíðarminnið ella ætlanarminnið Hetta er minni fyri tað, vit ætla okkum at gera í komandi minuttum, døg- um, vikum ella mánaðum sum t.d. at minnast at ringja til onkran vit hava avtalu við, at minnast tíðina vit hava hjá tannlæknanum ella at bíleggja ferðaseðlar til summarferðina við Nor- rønu. Hvussu ávirkar hetta fólk við minnistrupul- leikum? Hevur hin skaddi trupul- leikar við minninum er vanligt, at han eisini hevur trupulleikar við onkrum av tí, sum er nevnt omanfyri, meðan nógv annað als ikki er nervað. Hóast minnis- trupulleikar, so gongur væl hjá teimum flestu at t.d. ringja eitt nummar, tvs. at minnast nummarið so leingi tað tekur at ringja. Hetta fortelur okkum, at tað beinleiðis minnið virkar væl. Somu persónar kunnu eisini minnast alt, sum hendi fyri fleiri árum síðani, tvs. at seinna minnið eisini riggar væl. Hinvegin kunnu tey hava stórar trupulleikar við at læra okkurt nýtt ella at móttaka nýggja informasjón. Tey gloyma skjótt, serliga um okkurt kemur ímillum. Eitt dømi kann vera, at tey skjótt gloyma eini tele- fonboð. Ætlanarminnið er ofta so oyðilagt, at hin skaddi hevur ilt við at minnast avtalur og annað, sum skal gerast. Tað minnistrupulleik- arnir eru av tílíkum slag, siga vit at hin skaddi hevur amnestiska sjúkumynd (syndrom). 2. Hvat slag av informa- sjón skullu vit minnast? Slag av informasjón ella evni, sum minnast skal kann vera: - Fakta (sannroyndir) - Personligar royndir - Kynstur, rutina og ymsar mannagongdir fyri hvussu hetta og hitt skal gerast. Faktaminnið Fakta er tað vit hava lært okkum fyrri ella seinni í lívinum sum t.d. at París er høvuðsstaðurin í Fraklandi og at Haraldur Hárfagri savnaði Noregi til eitt ríki; at ketta og hundur eru pels- djór og hava 4 bein, men at kettan sigur mjav meðan hundurin goyr. Vanliga minnast vit ikki nær, vit lærdu júst hetta, tað einasta vit vita er, at vit hava lært tað. Minni fyri persónligar royndir Hetta slagið av minni hevur at gera við tað, sum er hent okkum gjøgnum lívið og tað, sum skapar okkara per- sónligu (egnu) minnir. Tað kann vera okkurt vit hoyrdu við døgverðaborðið í gjár ella okkurt, sum hendi tá vit vóru børn sum t.d. fyrsta skúladagin. Minnið fyri kynstur, vanar og mannagongdir Hetta er tað slagið av minni vit hava fyri neyðini til tess at vit kunnu minnast hvussu vit fremja ymiskar hendingagongdir sum t.d. at koyra bil, seyma ein knapp í og skriva bræv á telduni. Hetta slagið av royndum ella kynstri er oftast sjálvvirkandi (auto- matiserað) aftaná at vit hava gjørt tað so og so ofta. Vit duga tað uttanat. Hvussu ávirkar hetta fólk við minnistrupulleikum? Viðhvørt hava fólk við minnistrupulleikum størri trupulleikar við at minnast persónligar royndir enn at minnast fakta. Hjá summ- um kann tað tó vera øvugt. Men hóast stórar trupul- leikar við at minnast per- sónligar royndir og fakta, so kan restin av minninum vera í fínasta lagi. Summi hava trupulleikar við at minnast hvør er løgmaður, men minnast framvegis hvussu tey skulu spæla kla- ver, gera mat o.sfr. Mong kunnu eisini læra nýggjar kynstur hóast minnis- trupulleikar. Tað vil siga, at við nógvari venjing ber til at læra seg at skriva á teldu, men tá onnur spyrja, minnist hin skaddi kanska als ikki nær hann hevur lært tað. 3. Í hvørjum skapi verður informasjónin goymd í minninum? Tað sum vit fáa inn og goyma í minninum kann hava ymiskt skap. Tað týdn- ingarmesta markið liggur millum verbalt (tað hoyrda) og visuelt (tað sædda) minni. • Verbalt minni er minnið fyri informasjón gjørd av orðum, antin skrivliga ella munnlliga. • Visuelt minni er minnið fyri lutir sum skulu minnast í visuellum skapi, eitt nú andlit, mynstur ella hvussu húsini síggja út innan. Hvussu ávirkar hetta fólk við minnistrupul- leikum? Summi fólk við minnis- trupulleikum minnast lætt- ari tað, tey hava sæð enn tey minnast tað, tey hava hoyrt. Tey minnast t.d. væl andlit, men hava sera ilt við at minnast nøvn. Hjá øðrum kann tað vera øvugt. Tey hava ongar trupulleikar at minnast og framsiga eina yrking, men tey kenna ikki síni egnu hús aftur. So tá vit tilrættisleggja hjálpitiltøk fyri fólk við tílíkum minn- istrupulleikum, er tað av avgjørdum týdningi at vit hava tann neyðuga kunn- leikan bæði um skaðan og um, hvussu vit bøta fyri skaðan ella vantandi funk- sjónina. 4. Tey ymisku stigini í minnismannagongdini? Tað at minnast er einki kynstur, men ein manna- gongd sum er sett saman av fleiri ymsum kynstrum og evnum. Evnið at minnast fevnir um 3 stig. Hesi eita innkoding, goyming og afturheinting. Fyri at vit kunnu skilja hvat hetta er, kunnu vit samanlíkna tað við at finna eina bók á bókasavninum: – Innkoding fevnir um at inntaka informasjón og skráseta hana. Á bóka- savninum er tað tað sama sum at fáa eina nýggja bók og síðani geva henni eina goymslukodu. - Goyming fevnir um tað at leggja informasjón inn í minni og goyma hana á einum staði, har hon er løtt at finna aftur. Á bókasavninum er tað tað sama sum at seta bókina á eina hyll, í eini ávísari evnisdeild, flokka í alfabetiskari røð. - Afturheinting er tað at minnast informasjónina tá tað er neyðugt. Á bókasavninum er tað tað sama sum at lánarin kann finna goymslukoduna á telduni og síðani fara eftir bókini har bókavør- urin hevur sett hana. Evni okkara at minnast kunnu ávirkast av trupul- leikum í hvørjum einstøk- um av hesum stigum. Lat okkum tí taka enn eitt 'bókasavnsdømi'. Um so er at bókin ikki fær eina goymslukodu og soleiðis ikki gerst ein partur av bókasavninum, verður hon VIÐMERKINGAR Minnistrupulleikar aftaná heilaskaða: Hvat er minnið Framhald á síðu 16 C M Y K 14