týsdagur 12. mars 1991síða 12

Síða 12 15. kunning frá EF-arbeiðsbólkinum Fremst sjónarmið lontakaranna Eitt av høvudsendamål- unum við Rómarsáttmál- anum er at fremja ein fe- lags marknað. Eitt aðalmál við hesum felagsmarknaði er, at fólk kunnu flyta millum lima- londini og sjálv ráða fyri, í hverjum landi tey ætla sær at arbeiða ella reka vinnuvirki. Í sambandi við orða- skifti um innmarknaðin hevur eisini verið víst á tervin á at fremja tær á- setingar, sum Rómarsátt- málin nevnir um arbeiðs- marknaðar- og sosial viðurskifti sum heild. Sosiali tátturin (sosiala aðalsjónar- miðið) Undir einum verða reglur- nar um samfelagsviður- skifti og arbeiðsmarknað- arviðurskifti, umframt teir spurningar, sum tengdir eru at hesum viðurskiftum, m.a. al- mannastuðul til arbeiðs- leys, sjúkradagpeningur, eftirlen o.a, vanliga nevndar tann sosiali tått- urin ella sosiala aðalsjón- armiðið. Í Rómarsáttmálanum eru hevuðsreglurnar í hes- um tåttinum ásettar i greinunum 48-51 og 117- 128. Greinarnar 48-51 áseta hevuðsreglurnar fyri fríari flyting av arbeiðsmegini, og greinarnar 117-128 á- seta meginreglurnar fyri almennapolitikkinum (sosiala politikkinum). Ætlanin hevur verið, at EF-nevndin og EF-ráðið við gjellari fyriskipanum skuldu fremja tær áset- ingar, sum settar eru í Rómarsáttmálanum. Hóast fleiri av áseting- unum eru framdar, hevur frá fakfelagsrersluni, t.d. í Danmark, verið víst á, at EF-nevndin og ráðið ikki í raðfesting sínari hava havt hetta eki so framm- arlaga. Við samtyktini av »fe- lagssáttmálanum um grundleggjandi sosialu rættindi arbeiðaranna“-, tykist tó, sum niðanfyri nevnd, gongd vera komin á arbeiðið at samskipa og fremja týðandi mál innan hetta eki. Frítt at flyta hjá arbeiðsmegini Rómarsáttmálin ásetur sum nevnt rættindi hjá ar- beiðsmegini at flyta mill- um limalondini, t.e. at løn- takarin skal hava fritt at fara landanna millum og søkja og taka starv, og verða búgvandi í einum limalandi eftir at hava havt arbeiði í viðkomandi landi. Tó er reglan ikki gald- andi fyri sterv í almennu umsitingini. Eisini er ásett, at allur mannamunur millum len- takarar í landinum og len- takarar úr hinum lima- londunum er bannaður, tá ið ræður um starvssetan, lønarlag og onnur arbeiðs- viðurskifti. Sostatt skulu borgarar í londum í EF ikki, tá ið teir fara í onnur limalond at arbeiða, hava serligt ar- beiðsloyvi, soleiðis sum vanligt er, tá ið talan er um fólk úr londunum utt- an fyri EF. EF-borgarin kann vera í einum av hinum limalond- unum í tríggjar mánaðir, meðan hann sekir arbeiði. Hesa tíðina eigur hann at fáa hjálp og vegleiðing frá arbeiðsávísingini á staðnum. Treytin fyri fríu flyting- ini av arbeiðsemgini er, at limalondini góðtaka før- leikar og prógv, sum len- takarin hevur vunnið sær í hinum limalondunum. EF-nevndin arbeiðir tí við at samskipa reglurnar um slík prógv. Sosial rættindi Eisini er tann skipan, at partar av teimum sosialu rættindunum, sum EF- borgarin hevur vunnið í tí landi, har ið hann hevur arbeitt, framvegis verða galdandi, tá ið hann flytur til annað limaland. T.d. kann revnast, at hesin borgari eigur arbeiðs- loysisstuðul fra landinum, har ið hann hevur starv- ast, meðan hann sekir ar- beidi í øårum landi í EF. Húskið hjá lentakaran- um, t.e. hjúnafelagi og bern, og um lentakarin hevur skyldu at uppihalda foreldrum sínum, so eisini tey, kunnu búsetast í tí limalandi, har ið lentakar- in hevur fingið starv. Um bústaðarviðurskifti er í fyriskipan ásett, at teir EF-borgarar, sum sekja arbeiði í øårum lima- landi, á jøvnum feti við egnar borgarar hava rætt- indi til bústað. Arbeidsumhvørvid Ein tydandi partur av so- nevnda sosiala tåttinum er spurningurin um ar- beiðsumhvervi. Eftir Rómarsáttmálan- um skulu ásetast minstu- krøv fyri vernd av trygd og heilsu, t.d. í sambandi við at brúka maskinur og amboð, og tá ið arbeitt verður við vandamiklum evnum. Striltið hevur gingist at fáa EF-nevndina at seta í gildi gjøllari fyriskipanir, ið skulu tryggja hesi minstukrev til arbeiðsum- hvervið, men nú tykist tó gongd at vera komin á. Sosiali sáttmálin Sum liður í einum nærri samstarvi innan sosial- og arbeiðsmarknaðarpoli- tikkin í EF samtyktu 11 av 12 ríkis- og stjórnar- leiðarunum á fundi í Strassborg í desember 1989 ein felags sáttmála um grundleggjandi sosi- alu rættindi arbeiðaranna (sosial charter). Í sosialsáttmálanum verða settar upp hesar endamálsgreinir, sum ætl- anin er, at ávikavist EF- nevndin/EF-ráðið og lima- londini skulu fremja við gjellari ásetingum: * rættin til frítt at fara um landamark innan EF * rættin til len og arbeiði, eisini rætt til >rímiliga løn«, frítt at velja vinnu- grein og ókeypis arbeiðs- ávísing * rættin til bett livi- og ar- beiðskor, eisini reglur um longstu arbeiðstíð, reglur um hópuppsagnir, rættin til frítíð við len og sam- skipan av frítíð samsvar- andi vanligari siðvenju i londunum. * rættin til hóskandi sosiala trygd * rættin at vera skipaður í felag til sáttmálasamráð- ingar * rættin til vinnuútbúgv- ing * javnsteðurætt millum mann og kvinnu * rætt arbeiðaranna at vera kunnaðir, at ummæla og verða við at taka av- gerð, serliga í sambandi við nýggja teknifreði og umskipan innan virkini, ella tá ið samanleggingar skulu fremjast, og í sam- bandi við hópuppsagnir * rættin til vernd av heilsu og trygd á arbeiðs- plássinum * vernd av bernum og ungfólki á arbeiðsmark- naðinum * trygging av livikorum hjá teimum eldru, tá ið Nr. 49 — 12. mars 1991 hesi gevast á arbeiðs- marknaðinum * rættindi teirra brekaðu Stórur dentur verður lagdur á at fremja henda sosiala sáttmála, tí tey limalondini, ið bert lata fáar sosialar veitingar, hava lítið framkomnar sosialar trygdarskipanir og seta lin krøv til arbeiðs- umhvervið, hava stóran fyrimun fram um hini limalondini. Vanliga verður hetta nevnt „sosial dumping«. Í limalondunum norðan- fyri, har ið sosiala trygd- arskipanin er á hegum steði, er stundum við- merkt, at við ektu kapp- ingini í innmarknaðinum er vandi fyri, at sosiala steði í hesum londum av somu grundum fer at lækka, og at tað tí er um- ráðandi, at EF fremur samskipanir, sum m.a. forða fyri slíkari sosialari dumping. Arbeiðsfremjandi tiltøk Sambært fyritreytunum i Rómarsáttmálanum skulu gerast ásetingar, har ið roynt verður at fáa arbeiði til allar hendur. Danska LO hevur í hes- um sambandi víst á, at í limalondum í EF eru um- leið 16 milliónir arbeiðs- leys (uml. 11%). Tó eru telini fyri ar- beiðsloysi í teimum ymsu EF-londunum sera ymisk, og verður í hesum sam- bandi víst til niðanfyri standandi stabbamynd. Arheiðsmarknaðurin og EF Eysturríki Belgia Danmark Finland Frakland Týskland Grikkaland Ísland Írland Írland Italia Luxemburg Holland Noreg Portugal Spania Sveríki Sveits Ongland Ongland Frakland ARBEIÐSLOYSI Í % Í EF-LONDUNUM (1986) Innan fakfelagsrersluna er ivi um, hvert tey ætl- aðu tiltøkini fara at skapa munandi fleiri arbeiðs- pláss. Víst verður frá fakfe- lagsrersluni á, at um áset- ingarnar í Rómarsáttmál- anum viðvíkjandi sosiala tåttinum ikki verða framdar í sambandi við innmarknaðin, sum eftir ætlan skal fara at virka 1. januar 1993, so er vandi fyri, at ójavnarnir í teim- um ymsu limalondunum og miðsavningin økjast, soleiðis at arbeiðs- og livi- umsteðurnar hjá stórum parti av arbeidarafjøldini versna. Eisini hevur LO vist å, at i flest øllum limalond- um i EF er bert ein minni partur av løntakarunum skipaður i fakfeløg, soleið- is sum vit eru von vid um okkara leidir. Sum dømi verður vist, at medan uml. 80% av løn- takarunum i Danmark eru skipadir i fakfelag, so eru i Spania bert uml. 25% og i Fraklandi bert uml. 10% av løntakarunum skipaðir i fakfelag. Vist verður i hesum sambandi til stabbamynd- ina nidanfyri. | LØNTAKARAR SKIPAÐIR Í FAKFELAG Í NOKRUM EF-LONDUM (1986)