mikudagur 2. september 1998síða 6

6 tíðindablaðið SOSTANNI Jan Dalberg, lækni og granskari: Magakrabbi nógv vanligari í Føroyum — enn aðra staðni bæði hjá mannfólki og konufólki, og tað kemst ivaleyst av matinum, vit eta, sigur Jan Dalberg, lækni, sum hevur nærlisið allar sjúkra- journalirnar hjá fóroyingum, ið hava havt krabbamein í árunum 1979 til 1993 Tur KJØLBRO Á rådstevnuni um vikuskift- ið, sum Feroya Felag Móti Krabbameini skipaði fyri um krabbamein í Føroyum og um børn og sorg, helt føroyski læknin, Jan Dal- berg, fyrilestur um krabba- mein, sjúkueyðkenni, sjúkuavgerð, viðgerð og hjáárin. Og ávísar krabba- meinssjåkur í Føroyum vórðu umrøddar Seinastu tvey årini hevur Jan Dalberg burturav granskað í føroysku skrá- settu krabbameinstilburðu- num, serliga krabbameini í maga, langa og tjúkktarmi, og hver sjúkrajournalur er kannaður og nærlisin. Hesi árini hevur hann verið knýttur at Kræftens Be- kæmpelse, men fór í gjár aftur til arbeiðis á Ríkis- sjúkrahúsinum í Keyp- mannahavn. — Eg havi serliga gransk- að í krabbameinstíttleika- num í maganum í Føroyum í mun til í Danmark. Har er vandin hjá mannfólki 80% stórri í Føroyum enn í Dan- mark og samsvarandi hjá konufólki 40% hægri. Hesir tilburðirnir eru eisini nógvir í Íslandi og har verður or- søkin hildin at vera royktur matur, men tað kann ikki vera orsøkin í Føroyum, tí føroyingar eta ikki nógv royktan mat. Helst er tað okkurt í kostinum, men tað er ov tíðliga at siga nakað itøkiliga um enn, sigur Jan Dalberg. — Viðvíkjandi krabba- meini í langa og tjúkktarmi hevur man í nógv ár hildið, at títtleikin hevur verið stórri í Føroyum enn aðra staðni. Men kanningar vísa tað øvugta. Títtleikin hjá bæði konufólki og mann- fólki liggur 20-30% lægri enn í Danmark. Nidurstød- an hjá okkum er, at tað kemst av, at vit eta so nógv fisk. Fleiri kanningar vísa á, at fiskaolja er gagnlig fyri rovini í tarmunum. Hon forðar fyri ov títtari kyknu- deiling. Og tað er tann vegin vit skulu, tí vit eta nógv minni av grønmeti, sum er Fóroya Felag Móti Krabbameini: 20 ar á baki Í sambandi við fóðingardagin fyrst í komandi ári, fær felagið vitjan av aðalskrivarunum og formonnunum í norðurlendsku krabbameinsfelógunum og tá verður skip- að fyri nókrum tiltókum og eini rådstevnu Turm KjøLBRO Føroya Felag Móti Krabba- meini varð stovnað 17. janu- ar 1979 og hevur sostatt 20 ár á baki komandi ár. Í teirri fyrstu nevndini sótu Sanna Dahl Niclasen, Johannes Thomsen, Mogens Egholm, Kirsten Olsen, Marianna Jensen, Agnar á Dul, og Julianna Leonson. Felagið er limur í Nordisk Cancer Union og samstarv- ið er gott millum norður- lendsku feløgini. Í sambandi við fødingardagin fyrst í komandi ári, fær felagið vitjan av aðalskrivarunum og formonnunum í norður- lendsku krabbameins- feløgunum og tá verður skipad fyri nøkrum tiltøk- um og eini rådstevnu. — Vit fáa nógvan iblåstur frá hinum feløgunum. Ráð- stevnan nú um dagarnar hevur verið hildin í hinum norðurlondunum. Tey eru sjálvandi nógv framman fyri okkum, tí tey hava stórri orku at arbeiða við. Tey eru eisini lutvíst við at fíggja okkara virksemi, sigur Jákup Olsen, formaður í Føroya Felag Móti Krabba- meini. Samskifti I vår skipadi felagid fyri skeidi fyri læknum, har evn- ið var samskifti millum lækna og sjúkling. Ein ser- frødingur innan samskifti sum eisini er lækni helt skeiðið. — Tað eru ofta trupulleikar í samskiftinum millum lækna og sjúkling. Tá ið tú fært eini ring boð er ringt at skilja, hvat verður sagt, tí tú fært ein skelk. Tí er so um- ráðandi, at tann sum gevur tær boðini - og tað er altíð læknin - sigur tað, soleiðis at tå skilir tað. Læknin hev- ur ikki lært samskifti í sín- um læknalestri, men í dag verður hesin lidurin tikin meiri fram sum partur av lestrinum. Annars er tað in- dividuelt, hvussu ein lækni er, summir duga betri at tosa við fólk, men teir sum ikki duga, mugu læra tað, sigur Jákup Olsen. Farna árið hevur nógv verið skrivað í donsku fjøl- miðlunum um samskifti ella vantandi samskifti millum lækna og sjúkling, tá ið tað snýr seg um at geva eini ring boð. Tað er serliga Dr. Kemp, á Center for Etik og Ret á Keypmannahavnar universiteti, sum hevur reist nakrar spurningar hesum viðvíkjandi. Kemp, sum sjálvur misti konuna fyri hálvum ødrum ári síðani av krabbameini, hevur sagt, at heilsuverkið, serliga lækn- arnir als ikki duga at bera sjúklinginum tey tungu boð- ini, sum tað altíð er at fáa at vita, at ein hevur krabba- | mein. Harði kritikkurin hev- ur ført við sær, at samskifti millum lækna og sjúkling í framtíðini fær ein stórri lut í læknalestrinum. Føroya Felag Móti Krabbameini ætlar at gera meiri við hesi viðurskifti. Felagið hevur skrivað til yv- irlæknarnar, læknafelagið, og sjúkrasystrafelagið fyri at fáa tey at arbeiða víðari við evninum. Bot til Bata I Føroya Felag Móti Krabbameini er ein bólkur vid kvinnum, sum nevnir seg Bót til bata. Tað eru kvinnur, sum hava havt krabbamein í bróstinum. Í oktober hevur bólkurin 10 ár á baki. Virksemið hjá bólkinum er, at kvinnurnar eftir umbøn fara út til kvinn- ur, sum fáa krabbamein. Núverandi nevndin í Før- oya Felag Móti Krabba- meini er Jákup Olsen, for- maður, Agnar á Dul, Óli Ja- cobsen, Eliesar Olsen, Marj- un Joensen, Helena Dahl Olesen, og Jónhild West. sunt og er fyribyrgjandi. — I mun til onnur lond eta føroyingar nógv meiri feitt. Økingin frå 1936 til 1981 var 6gvusligari enn hon var í Onglandi. Men partur av feittinum er fiskafeitt og tað er gagnligt. Tað er kortini ikki øll forkláringin, sigur Jan Dalberg. Lívsstílurin At títtleikin av krabbameini er so stórur innan ávísar sjúkur kemst eisini av broytta liviháttinum. — Kropsliga arbeiðið er minkað nógv, skipini eru nútímans gjørd og arbeiðið umborð er minkað, nógv fleiri hava sitandi arbeiði í dag í mun til fyrr, fleiri hava bil og nógv húski hava fleiri bilar, motiónin er minkað nógv. Og alt hevur nakað við títtleikan av krabba- meini at gera, tí motión er fyribyrgjandi fyri krabba- mein í tjúkktarminum, sigur Jan Dalberg. Granskingararbeiðið byggir á krabbameinstítt- leikan hjá føroyingum yvir 15 ár, frá 1979 til og við 1993. Tað næsta Jan fer í holt við at kanna er krabba- meinstíttleikan í steinunum hjá mannfólki. — Tað sær út til, at títt- leikin er rættiliga høgur hjá føroyingum, í hvussu so er lika høgur sum hjå dønum og teir hava sett met hesum vidvikjandi, sigur Jan Dal- berg. Krabbamein í steinunum er ein av krabbasjúkunum, ið er lættast at gróða, men tað hevur ikki altíð verið so. Fyri 15 árum síðani doyðu meiri 90% av teimum, ið vórðu rakt av hesi sjúkuni. I dag verða 90 % grødd. Umfatandi gransking Tað verður nógv granskað í ymsu krabbameinssjúku- num yvir allan heim. Nógv fólk hava ein varhuga av, at framstigini í granskingini eru fá og sjáldsom, men har sigur Jan Dalberg, at stødan er ikki lika fyri allar sjúk- urnar. — Viðvíkjandi bróst- krabba er ikki hent nógv, men kortini er á >yðstíttleik- in minkaður 3U% seinastu fimm árini. Á ødrum økjum er nógv hent. Taka við blóð- krabbamein hjá børnum verða 90% grødd í dag, har doyðu so at siga øll fyrr, so tað er eitt stórt framstig, sig- ur Jan Dalberg. Nógvir pengar verða brúktir til granskingina á hygrjum ári og í Danmark koma flestu upphæddirnar Nr. 164 — 2. SEPTEMBER 1998 - Jan Dalberg, lækni og granskari, hevur arbeitt við fóroysku skrásetingini av krabbameinstilburðum og er komin til nakrar niðurstóður viðvíkjandi krabba í maga, langa og tjúkktarmi frá privatum stovnum og einstaklingum. Sparing Deyðstíttleikin hjá dønum við krabbameini er 20% hægri í mun til í Svøriki og Noregi. — Tað kemst ivaleyst av, at fólk koma ov seint í við- gerð. Tað hevur verið spart í so nógv ár innan heilsu- verkið og hetta gkið hevur verið lágt prioriterað øll åttatiårini. Sjålv viðgerðin er góð, men tað munar lítið, um fólk ikki sleppa í við- gerð. Fólk bíða upp í tríggj- ar mánaðir at sleppa í strálu- mist ein av sínu næstu. mínum dagliga arbeiði. vera. Tøkk til krabba- meinsfelagið 29. august var undirritaði til fyrilestur í Norðurlanda- húsinum, sum krabbameinsfelagið skipaði fyri, har evn- ið var børn og sorg, serliga við atliti til børn, sum hava Fyrilesturin hjá Jan Dalberg fyrr um dagin var uttan iva sera áhugaverður, men tá undirritaði fær øll symp- tomir, ið tosað verður um, valdi eg at halda meg til fyrilesturin um børnini, sum er ógvuliga viðkomandi í Norðurlandahúsið var á tremur henda dagin, og tað vísir, hvussu stórur áhugi er fyri hesum evni. Evnið er viðkomandi, og kann raka okkum øll, nær tað skal Fyrilestrarhaldararnir vóru ógvuliga klárir og greiðir, og sum áhoyrari fekst tú gott innlit í teirra metan av einum sorgarforløbi hjá barninum og tí unga, og hvussu teir mettu, at vit sum vaksin eiga at fyrihalda okkum til eitt barn, ið hevur mist, ella av aðrari orsøk er í sorg. Ikki tí, tey flestu vita, hvussu vit eiga at fyrihalda okkum. Tað er sera einfalt, men hetta krevur nakað av okkum, og tað er tað, sum er so torført. Orsøkin til, at eg vil takka krabbameinsfelagnum fyri tiltakið, er at hetta er eitt evni, sum lítið og onki verður gjørt við. Eg havi tosað við nógvar familjur, ið hava mist, og sum onga hjálp hava fingið í sorgini, og børnini hevur als ongin hjálp verið til. Vónandi fer nú at batna á hesum umráði, ið hvussu er hava nógv fólk fingið innlit í sorgina hjá einum barni, ið hevur mist og skal krabbameinsfelagið hava stóra tøkk fyri, at tit hava tikid hetta tydningarmikla evnið upp. Tað var eisini fløvandi at síggja Sonnu Dahl verða. . heiðraða, hon hevur tað uppiborið. Mynd: Jonhard Hammer viðgerð, har forskriftin er, at tú í mesta lagi skalt bíða í tvær vikur, sigur Jan Dal- berg. Føroyingar brúka eisini danska heilsuverkið. Rakar hetta so eisini okkum? — Tað kann hugsast, men vit hava tann fyrimunin, at føroyingar sleppa skjótt undir skurð í Føroyum og fáa kemoterapi beinanveg- in. Danir hava bíðilista bæði til skurðviðgerð og kemo- viðgerð, men tá ið tað kem- ur til stráluviðgerð skulu vit bíða á jøvnum feti við danir, sigur Jan Dalberg. Vinarliga Sjúrður Johannesen sosialrådgevi