mikudagur 1. desember 2010síða 20

Mikudagur 1. desember 2010 · Nr. 166 Sosialurin 20 Tað er ein løgin maskina, segði offi­ serurin til tann hyggjandi ferða­ mannin og hugdi at maskinuni við beinleiðis hámetandi kenslum, hóast hann kendi hana væl. Ferða­ maðurin hevði mest sum av berari kurteisi eftirlíkað kommandantsins innbjóðing at vera hjástaddur, nú ein soldátur skuldi avrættast vegna ólýdni og háðan móti sín­ um yvirmanni. Áhugin fyri av­ rætt­ingini mundi heldur ikki vera stórur í fangakoloniini. Undir øll­ um umstøðum var her í tí lítla, djúpa dalinum við sandi og berum líðum, umframt offiserin og ferða­ mannin, einans tann dømdi, eitt dólskt menniskja við einum breið­ um munni og órøktum hári og and­liti, og ein soldátur, sum helt ta tungu leinkjuna við fleiri smáum leinkjum; við teimum var tann dømdi leinkjaður um øklarnar, um hond­liðini og um hálsin, og tær vóru sínámillum samanbundnar við ketum. Annars tóktist tann dømdi at vera so trúgvur sum hund­ur, at ein fekk ta fatan, at hann átti at kunnað gingið leysur í líð­un­um, og tá av­rættingin skuldi byrja, var bara neyð­ugt at floyta, so kom hann. Ferðamaðurin hevði ikki nógv skil fyri maskinuni og gekk mest­ sum sjónliga óáhugaður aftur og fram aftan fyri tí dømda, meðan offiserurin gjørdi tær seinastu fyrireikingarnar; so var hann undir maskinuni, sum var bygd djúpt nið­ ur í sandin, og so var hann í einum stiga fyri at kanna lutirnar í erva. Tað var eitt arbeiði, sum ein eins væl kundi latið ein maskinist gjørt, annaðhvørt av serligum alski til hesa maskinuna, ella tí hann av øðr­um orsøkum ikki kundi lata arbeiðið í aðrar hendur. ”Nú er alt í lagi!” rópti hann at enda og fór niður úr stiganum. Hann var sera pøstur, tivaði við opnum munni og hevði kroyst tvey damulummaturrukløð niður aftan fyri kragan á búnanum. ”Hasir búnarnir eru ov tjúkkir í trop­unum,” segði ferðamaðurin í stað­in fyri at siga nakað um maskin­una, sum offiserurin hevði roknað við. ”Satt er tað,” segði offiserurin og vaskaði sínar hendur, sum vóru skitnar av olju og feitti, í einari balju, sum stóð har, ”men teir mynda fosturlandið; vit vilja ikki missa fosturlandið. – Men nú skulu tygum síggja maskin­una,” legði hann aftrat, turk­aði hendurnar í einum klúti og peikaði samstundis á maskinuna. ”Fyrr var neyðugt við handamegi, men nú arbeiðir maskinan av sær sjálvari.” Ferðamaðurin nikkaði og elti offiserin. Men hesin royndi at tryggja seg móti ólagi og segði so: ”Sum vituligt er kunnu seinkingar koma fyri; eg vóni tó sjálvandi, at einki hendir í dag, men hóast tað má roknast við teimum. Maskinan skal jú vera í gongd í 12 tímar. Men tá seinkingar eru, so eru tær heilt smáar, og bøtt verður um tær bein­ an­vegin. Vilja tygum ikki sita?” spurdi hann at enda, tók ein stól úr ein­ ari rúgvu av kurvastólum og beyð ferðamanninum hann; ferða­mað­ urin kundi ikki siga nei. Hann sat nú við kantin av eini grøv, sum hann stutt skeitti niður í. Hon var ikki serliga djúp. Øðrumegin grøvini var tann uppgrivnað moldrúgvan, hinumegin stóð maskinan. ”Eg veit ikki um kommandanturin longu hevur greitt tygum frá mekan­ ismuni.” Ferðamaðurin gjørdi eitt iva­samt handabrá; offiserurin sá einki heldur enn júst tað, tí nú kundi hann sjálvur greiða frá mekan­ismuni. ”Hendan maskinan,” segði hann og tók um eina mondul­ stong, sum hann stuðlaði seg til, ”er ein uppfinning hjá okkara fyrr­ver­andi kommandanti. Eg var við í tí fyrstu royndini og havi eis­ ini verið við líka til hon var liðug. Heiðurin av uppfinningini er, rætt skal vera rætt, einans hansara. Hava tygum hoyrt um okkara fyrrverandi kommandant? Ikki tað? Jú, eg skrøggi ikki, tá eg sigi, at innrættingin av allari fanga­ koloniini er hansara verk. Vit, hansara vinir, vistu longu, tá hann doyði, at innrættingin av kolo­ ni­ini er so fullgjørd, at hansara eftir­fylgjari, og um hann so hevur túsund onnur hugskot í høvdinum, í minsta lagi nógv ár ikki kann broyta nakað av tí gamla. Okkara spádómur er gingin út, og tann nýggi kommandanturin hevur verið noyddur at sanna tað. Tað er harmiligt, tygum ikki hava kent tann fyrra kommandantin! – Men,” breyt offiserurin seg sjálvan av, ”eg tosi, og hansara maskina stendur fyri okkum her. Hon er, sum tyg­ um síggja, í trimum pørtum. Sum frá­liðið hava hesir partar hvør sær fingið mestsum fólkalig heiti. Tann niðasti eitur seingin, tann í erva eitur teknarin og hesin her í miðjuni, tann sveimandi parturin, eitur harvan.” ”Harvan?” spurdi ferða­maðurin. Hann hevði ikki lurt­að nóg væl eftir, sólin brendi alt ov nógv í tí skuggaleysa dal­ in­um, tað var trupult at savna tankarnar. Tess meira undr­unar­ vert helt ferðamaðurin tað vera, at offiserurin í trongum, her­ sýn­ingarbúna við træðrum og eaupolettum so ágrýtin greiddi frá og aftrat tí, meðan hann tosaði, her og har bøtti um nakrar skrúvur við einum skrúvulykli. Soldáturin tóktist at vera í eini líknandi støðu sum ferðamaðurin. Hann hevði vundið leinkjuna hjá tí dømda um bæði hondliðini, styðjaði seg við aðrari hondini á byrsuna, hekk við høvdinum og gav ongum nakran ans. Ferðamaðurin undraðist ikki á hetta, tí offiserurin tosaði franskt, og franskt skilti avgjørt hvørki soldáturin ella tann dømdi. Gaman í, løgið var tað, at tann dømdi hóast hetta gjørdi sær ómak fyri at skilja frágreiðingina hjá offiserinum. Við einum svøvntungum fastleika hugdi hann alla tíðina, har offiserurin júst peikaði, og tá ið hann varð avbrotin av spurningum frá ferðamanninum, hugdi hann eins og offiserurin upp á ferðamannin. ”Ja, harvan,” segði offiserurin, ”navnið passar. Nálirnar eru settar sum tindarnir á einari harvu, alt gongur sum á einari harvu, alt arbeiðir sum á einari harvu, um enn bert á einum staði og munandi meira listarligt. Hetta fara tygum annars heilt skjótt at skilja. Her á seingini verður tann dømdi lagdur. – Eg vil nevniliga fyrst av øllum greiða frá maskinuni og tástani lata sjálva processina fara fram. Til tess at tygum betur kunnu fylgja henni. Harafturat er eitt tannhjól í teknaranum alt ov slitið; tað hvínir illa, tá tað gongur, so tað næstan ikki hoyrist mannamál; tíverri er trupult at fáa eykalutir her. – Her er so sum sagt seingin. Tann dømdi verður lagdur á búkin á vattið, nakin sjálvandi; her eru reimarnar til hendurnar, her til føturnar, her til hálsin at spenna hann fastan við. Her við høvdalagið á seingini, har maðurin, sum eg segði, verður lagdur við andlitinum fyrst, er hesin lítli filtstubbin, sum lættliga kann setast soleiðis, at hann kemur beint inn í munnin á manninum. Meiningin við hesum er at forða manninum at skríggja og í at bíta tung­una av sær. Maðurin er sjálv­andi noyddur at taka filtið í munnin, annars brýtur háls­ reimin nakkan á honum.” ”Er hatta vatt?” spurdi ferðamaðurin og tók seg fram. ”Ja, tað er tað,” segði offiserurin smílandi. ”Tygum kunnu sjálvur føla.” Hann tók í hondina á ferðamanninum og førdi hana yvir seingina. ”Tað er eitt serligt preparerað vatt¸tí sær tað heldur forkunnugt út; eg skal seinri greiða frá, hvat tað skal brúkast til.” Ferðamaðurin hevði nú fingið eitt sindur av áhuga fyri maskinuni; hann skuggaði við hondini fyri eygunum til tess at verja tey fyri sólini, meðan hann hugdi upp eftir maskinuni. Tað var ein stór konstruktión. Seingin og teknarin vóru av somu stødd og líktust mest av øllum tveimum myrkum kassum. Teknarin var einar tveir metrar yvir songini; bæði vóru í hornunum samanbundin við fýra messingstongum, sum skygdu í sólskininum. Millum kass­ar­nar sveim­aði harvan á einum stál­ bandi. Offiserurin hevði næstan ikki verið varugur við ferðamansins líka­sælu ta fyrstu løtuna, men fyri hansara áhuga, sum nú var sjónligur, hevði offiserurin skil; hann gjørdi tessvegna ein steðg í sínari frágreiðing fyri at geva ferðamanninum stundir til ótarnaða skoðan. Tann dømdi gjørdi sum ferðamaðurin; av tí at hann ikki kundi skyggja við Franz Kafka 1883 - 1924 Fangakoloniin Tveir (næstan) javnaldrar, jødarnir Stefan Zweig og Franz Kafka, høvdu báðir fobi, ræðslu fyri nationalismu við heima­gjørdum ráðharrastovum við máttmiklum ser­frøðingum. Lesið bara ”Verden af i går” (Die Welt von Gestern, SZ) og ”Processen”(Der Prozess, FK). ”Allur villskapur hevur herjað mítt lív: Borgarakríggj og hungursneyð, inflatión og terror, umfarssjúkur og emigratión. Eg havi sæð hópideologiir vaksa fram og breiða seg: Fascisma, nationalsocialisma, bolsjevisma og fram um alt erkapestin nationalisma,” skrivar Zweig. Vit skilja ímillum tjóðskaparrørslu íblást við líggjum, mergjandi kenslum. Hvat kann røra hjartastreingir? Spurdi Fríðrik Petersen. Og syngja vit. Og so ta harðrendu, óvíkiligu, kensluavskeplaðu natio­ nal­ismu, sum kann forkoma landi og fólki. Nationalisma tók lívið av Zweig; hann flýggjaði undan henni. Úr Eysturríki til Onglands til Amerika til Brasilia. Har beindi hann fyri sær sjálvum í 1942. Kafka slapp undan tí endaliga villskapinum. Hann doyði av tuberklum í 1924. Báðir eru teir klassikarar á ovastu rók. Í 1933 vórðu teirra bøkur og nógvar aðrar rændar á bókasøvnunum í Berlin og har brendar á báli av nationalistiskum studentum. Franz Kafka, føddur í Tjekkia, skrivaði á týskum. Sína juridisku útbúgving fekk hann á tí týska universitetinum í Prag. Í 1919 skrivaði hann eitt bræv til pápa sín, sum tó ongantíð fekk brævið. Í 1952 kom tað alment út á týskum ”Brief an der Vater” og í 1985 á donskum ”Kære far, forstå mig ret –.” Í brævinum greiðir hann frá, hvussu hansara lív varð ein røð av miseydnaðum rýmingum undan lemjandi faðirmyndugleika og faðirsins vanvirðing fyri virkseminum hjá sær (soninum). Tað nógva av tí, Kafka skrivaði, kom ikki alment fram fyrr enn eftir hansara deyða. Kafka gjørdist klassikari. Her er roynt at umseta úr donskum eina av hansara mongu stuttsøgum, ”In der Strafkolonie.” Um hesa stutt­ søgu verður sagt, at ”ein ferðamaður er hjástaddur við eina bar­bariska avrætting í einari maskinu, sum við nálum skrivar dómin inn í kroppin á tí dømda. Tilburðargongdin skal skiljast sum kritikkur av tí modernaðu civilisatiónini og sum eitt psykologiskt maktspæl millum ferðamannin og offiserin og sum eitt religiøst ritual.” Søgan varð skrivað í 1919 – sama árið, brævið til pápan varð skrivað – men henn­ara visiónir røkka so ruddiliga inn í okkara tíð – og komandi. Heri Mohr Franz Kafka 1883 - 1924 Heri Mohr týddi og Herman Mohr Hermansen rættlas.