mikudagur 26. oktober 2011síða 12

Mikudagur 26. oktober 2011 · Nr. 124 12 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Kjak Í gomlum døgum vóru størv sum eitt nú sjúkrasystir, lækni, prestur og lærari ofta eitt kall. Menniskju fóru undir tílík lívsverk við ein­um brennandi ynski um at gera ein mun fyri onnur menniskju, fyri mentan og samfelag, fyri Gud. Nú eru hesi størv saman við øllum tí pedagogiska øki­ num komin undir løn­arbeiði eins og øll onnur arbeiði. Men tað ber illa til at máta avrikini hjá teimum, ið arbeiða við menniskjum. Tey kunnu ikki mátast og vig­ast eins og fiska­ nøgdir og fakturar. Leingi hevur tað verið soleiðis, at arbeiðsgevararnir hjá teimum, ið arbeiða við menniskjum, hava litið á, at tey gera sítt arbeiði til lítar, hóast ikki bar til at máta tað. Og tað hava nógv, nógv tey flestu eisini gjørt, hóast onkur brákað kør hava verið ímillum. Men hesi seinnu árini hev­­ur ein óhugnaligur “New Public Manage­ment”- hug­­­burð­ur trokað seg inn í um­sit­ing­­ina av arbeiðinum hjá teim­um, ið arbeiða við menniskj­um. Krøv um yvir­ skip­­að­ar ætlan­ir fyri inni­ haldið í arbeiðinum. Krøv um neyvar ætlanir fyri kom­­andi ár, sundur­liðaðar í, hvussu nógv tíð fer til hvat. Krøv um, at tað útinnta arbeiðið verður skjalprógvað. Arbeiðs­ gevarin krevur prógv fyri, at hvør einasti minuttur av teimum 1800 tímunum í arbeiðs­árinum er brúktur sambært ársætlanini, sum hann frammanundan neyvt hevur talt upp og góðkent. Samfelagið hevur flutt seg frá einum hugburði, har politikarar og umsiting – ið jú umboða allar borgarar í landinum – eru farin frá at hava álit á, at tey, ið arbeiða við menniskjum, fegin vilja og eftir førimuni útinna sítt starv á besta hátt, til at hava eftirlit og umsjón við arbeiði teirra, so at umsitingin kann hava fult tamarhald á, at ikki ein einasti minuttur (= x krónur) fer til spillis. Meðan tíðin hjá lærarum, sjúkrarøktarfrøðingum, lækn­ um, heilsuhjálparum, sálar­ frøð­ingum, heimahjálp­um og peda­gogum á dag­stovn­um og ser­stovn­um áður fyrst og fremst varð nýtt til tey menniskju, sum arbeiðið snýr seg um, so máar alt hitt alsamt meira burtur av tí tíð­ ini. Seta seg inn í krøvini frá umsitingini, leggja árs­ætlan­ir, mánaðarætlanir, viku­­ætl­­anir, dagsætlanir, fundir, eftir­­met­ ing, samskifta við uttan­­fyri­ stand­andi, skjal­prógva, ansa eftir, at tú gert tað, sum tú skalt gera og ikki fert inn á arbeiðsøkið hjá einum øðrum fakbólki o.s.fr. o.s.fr. Mær vitandi eru tað bara prestarnir, sum ikki enn hava fingið krav um ársætlanir við ásettari tíð til guds­tæn­astur, jarðarferðir, heimavitjanir o.a. Jú, okkum tørvar eina hóskandi nøgd av ætlanum og eftirmeting. Tað krevst, til tess at menna starvsøkið, veita borgarunum eina nøkt­ andi tænastu og fylgja nøku­ lunda við fíggjar­ætlan­ini. Og vit skulu ikki aftur til “kallið”, har arbeiðið var løn í sær sjálv­ um. Sjúkra­røktar­frøð­ingar og námsfrøðingar skulu eisini hava mat á borðið. Men tann støðan, ið summ­ ir av hesum starvs­bólk­­um eru komnir í, nærk­­ast tí høpis­ leysa. Krøv­ini frá politikarum og um­sit­ing gerast alt meira veruleikafjar. Føroya Pedagogfelag hevur í nógv ár roynt at fingið arbeiðs­gevararnar at skilja, at tað má vera samsvar millum krøv og tíð. Skulu námsfrøðingarnir halda tey krøv um ætlanir, samskifti við uttanfyristandandi, fyri­ reiking og skjalprógvan, sum verða sett teimum, so tekur tað meira enn tann eina tíman um vikuna, sum námsfrøðingar á dagstovn­um hava til hendan partin av arbeiðinum. Annars fer tíðin frá børnunum; og so ber ikki til at lúka krøvini til normering á stovun­um. Men gakk. Tað er Mentamálaráðið, sum setur krøvini, men Fíggj­ ar­mála­ráðið, sum sam­ráðist. Og hesir báðir stovnar eru so fullkomiliga leysir hvør av øðrum, at høgra hond veit ikki, hvat vinstra ger. Enn eina­ferð er naggatódn komin í samráðing­arnar, m.a. tí at tað nú einaferð kost­ ar nakrar tímar (= krón­ur) at lúka krøvini frá arbeiðs­ gevaranum. Nú eru longu nøkur ár, síðani lærarar fingu virk­ semisætlanir, har arbeiðs­tíðin er lutað sundur. Á hvørjum ári skulu skúlastjórarnir sita og útfylla oyðubløð frá Mentamálaráðnum, har tað sæst, hvussu nógvar tímar og minuttir hvør einstak­ur lærari skal brúka til undir­ vísing, fyrireiking, garð­vakt, sita inni hjá børnum, meðan tey eta, gera undir­vísingar­ tilfar, seturskúlar, foreldra­ fundir, jólahald, lærarafundir, evnisvikur, toymisfundir, terminsroyndir, ársroyndir, útferðir, foreldrafundir, tosa í telefon við foreldur, rudda, bíleggja tilfar og til at tosa saman annars. Tíbetur hevur Menta­mála­ ráðið longu roknað tað mesta av hesum út frammanundan, so skúlastjórarnir skulu bara ansa eftir, at lutfallið hjá hvørjum einstøkum lær­ ara millum “undirvísing, fyrireiking o.t.” øðrumegin og “annað virksemi” hinumegin er millum 83% og 85% av 1800 tímum til tað fyrra, og millum 15% og 17% av 1800 tímum til tað seinna. Eg veit eitt ítøkiligt dømi um ein skúlastjóra, sum fyri at fáa roknistykkið at ganga upp hevði sett einum lærara 21 minuttir av einum heilum skúlaárið til “annað virksemi” í staðin fyri til “undirvísing og fyrireiking”. Hann fekk boð um at gera ætlanina umaftur, so hon samsvaraði við krøvini. Men enn er ikki nóg mikið. Mentamálaráðið við sínum mentamálaráðharra hevur eisini funnið upp á at gera nýggjar námsætlanir og nýggjar ársætlanir. Í sær sjálvum einki ringt, tí har var ymiskt, sum trongdi til at verða dagført. Men tað, sum lærarar nú hava fingið oman yvir seg, er so burtur úr vón og viti, at eg ivist í, um nakar uttanfyristandandi trýr tí. Í staðin fyri eina yvirskipaða lesiætlan er komin ein námsætlan, sum fyri summar lærugreinir niður í minstu smálutir ásetur, hvørjum tað skal arbeiðast við, hvussu tað skal gerast, hvussu eftirmetingar skulu fara fram, hvussu próvtøka fer fram, hvat næmingar skulu duga á hvørjum floksstigi, hvat met (karakter) teir skulu hava fyri hvat – og nógv, nógv annað. Alt samalt grundgivið við so nógvum orðum, at meiningin hvørvur. Fyri aðrar lærugreinir er lítið og einki ítøkiligt at finna. Um lærarar ditta sær at finnast at námsætlanunum, ja, so fáa teir bara at vita, at tær hava verið til hoyr­ingar, og at øll hava havt høvi at koma við sínum við­merking­ um. Eitt er hoyringar; eitt annað er at taka tær til eftir­ tektar. Ert tú hoyrdur, tá ið tað einasta, sum tú slepp­ ur at viðmerkja, er onkur smálutur? Lærarar hava í nógv ár gjørt ársætlanir við einum yvirliti yvir, hvørjum teir ætla at arbeiða við komandi skúlaár. Summir neyvar, aðrir yvirskipaðar. Men nú eru krøvini til ársætlanir herd, og tað við lít. Nøkur fá brot úr rúgvuni: Úr “Ársætlan fyri flokkin”: Stutt lýsing av hvørjum einstøkum næmingi við atliti at trivnaði og førleikum. Mannagongdir viðvíkjandi næmingaarbeiði, heima og í skúlanum. Skilhaldsreglur í mun til flokkin, t.d. við­víkj­ andi samskifti og at­burði. Sosial tiltøk, so sum út­ferðir og hugna­løtur. Undir­­­vísingar­ átøk sum evnis­­­dagar, stovns­ vitjanir, náms­ferðir o.a. Í hvønn mun náddu sosialu tiltøkini og undir­vísingar­ átøkini sínum endamálum? Úr “Ársætlan fyri læru­ grein”: Heildarætlan fyri læru­grein­ ina viðvíkjandi náms­ætlan­ar­ málum, tilfari og arbeiðs­hátt­ um, sum dentur verður lagd­ur á hetta skúla­árið. Yvirlit yvir undirvísingar­gongdir. Og so kemur: Lýsing av undirvísingargongd (Eitt skjal til hvørja undir­vís­ ingargongd):Nýttar bók­­­mentir og annað undir­vís­­ing­­­ar­tilfar. Tíma­tal, sum er brúkt til undirvísingina. Øki úr náms­ ætlan­­ini, sum dentur hevur verið lagd­ur á: Støðis­før­leikar og fak­ligir før­leik­ar. Týdningar­ mestu arbeiðs­­hættir: T.d. floks­undir­­vís­ing, sjálv­­støð­­ugt arbeiði, verk­ætl­an, nýtsla av læru­­­greina­­­forrit­­um, skriv­­lig avrik, royndar­­arbeiði, tvør­ greina­ligt samstarv o.s.fr. Ja, hetta er so eitt sindur av tí, sum hvør lærari skal skriva um hvønn næming, hvønn flokk og hvørja læru­ grein. Liðugt innan 3. oktober. Og tá skúlaárið endar: Eina skrivliga eftirmeting av hvørjum einstøkum broti. Álvaratos. Um politikarar, mentamálaráðharri og menta­málaráð hava verið so mis­nøgd við arbeiðið hjá lærarum og hava havt so lítið álit á, at teir gera sítt arbeiði til lítar – vita tey so veru­liga einki annað at seta í verk enn eftirlit, umsjón og meira av skrivligum ætlan­um, frá­greiðingum og eftirmetingum? Tað álvarsamasta í øllum hesum máli er ikki, at lærarar nú skulu nýta 2 teir fyrstu mánaðirnar av skúlaárinum til skrivstouvarbeiði, so alt ov lítil tíð er eftir til at fyrireika, undirvísa og vera saman við næmingunum. Ella at arbeiðs­ gevarin ætlar at taka eina viku av summarfrítíðini, sum lærar­ ar skulu gera hetta arbeiðið í. Tað álvarsama er, at hetta er enn eitt dømi um, at politikarar og umsiting teirra skifta álit út við eftirlit. Uppgávan hjá politikarum og umsiting er at seta tey yvirskipaðu málini og krøv­ ini. Tað er ikki teirra uppgáva at fara inn og seta neyvar og ítøkiligar reglur fyri bæði einum og øðrum, sum teir í grundini als ikki hava skil fyri. Tess meira og tess neyvari verður stýrt úr erva og tess meira eftirlit, tess trekari og meira ómotiverað gerast starvs­fólk. Og tá veksur eisini vandin fyri, at tey, sum arbeiða við menniskjum, gloyma, at virðing fyri teimum menni­ skjum, sum teimum eru latin upp í hendur, er fremsta boð í yrki­num. Tá veksur vandin fyri gølum sum teimum, vit í seinast­uni hava sæð í donsk­ um fjøl­miðl­um um viður­skifti á summum stovn­um fyri fólk, ið bera brek ella eru gomul. Vilt tú hava eldhugað, ágrýtin og arbeiðssom starvs­ fólk, sum út frá síni egnu sam­vitsku og sannføring gera sítt allarbesta í starvi sín­um, so er at vísa teimum álit og at lata avgerðir verða tiknar so nær, sum til ber, at tí, sum avgerðin viðkemur (subsidiaritetsprinsippið). Og hetta er serliga galdandi fyri øll, sum hava við menniskju at gera í starvi sínum, frá heilsuhjálparum til yvir­ læknar, frá hjálparfólkum til stovnsleiðarar, frá fólka­ skúlalærarum til rektara á fróðskaparsetri. Elin Henriksen Frá áliti til eftirlit At arbeiða við menniskjum er ikki tað sama sum at arbeiða við maskinum, ráevnum ella í handli og umsiting. Tá ið tú arbeiðir við menniskjum, ber ikki til at siga neyvt frammanundan, hvat hvør dagur fer at bjóða. Tað er neyð­ugt at hava virðing og umsorgan fyri hvørjum einstøk­um menniskja, sum tær er litið upp í hendur. Og am­boðið hjá tær er fyrst og fremst tú sjálv/ur. Tú skalt duga at skilja millum tað privata, tað persónliga og tað professionella