mikudagur 18. apríl 2012síða 18

Mikudagur 18. apríl 2012 · Nr. 45 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 18 Kjak týdninginum av hug­tak­i­ num “at halda uppi arbeiðs- virk­ninum” lætt­liga forklára atburð og eisini meginpartin av ymiskleikanum (varia­ bili­tetinum) í atburði hjá teimum, ið taka avgerðir av búskaparligum ella bú­ skapar-politiskum slagi, og sum verða ávirkað av hesum avgerðum. Við stórum arbeiðs­loysi kunnu summir partar tala fyri ekspansivum fíggjar­politikki við RLÚ-halli, meðan aðrir partar mæla frá slíkum politikki vegna avleiðingar fyri almennu skuldina – fer henda skuld upp um ávíst mark, kann avleiðingin blíva uppaftur størri arbeiðsloysi. Saman við givnum fortreytum forklárar kjarnu-hugtakið “at halda uppi arbeiðsvirkninum” so­ statt atburð og ymiskleikan í atburði hjá luttakandi pørt­ unum í búskaparligu skip­ anini. Hugtakið “at halda uppi arbeiðsvirkninum” (her­ und­ir lokalt) kann eisini lætt­liga forklára atburð og ymisk­leika í atburði tá tað snýr seg um heilsumál (t.d. sjúkrahús), skúlamál, eldra­ for­sorg (t.d. røktarheim), yvirtøkur av málsøkjum (t.d. andveikraverndin), undir­ støðu­kervið, o.m.a. Vanligir búskaparfrøðingar kunnu fyri hesi øki siga hvat eigur at vera – teir eru altíð til reiðar við optimeringsloysn bygd á taltilfar. Við okkara kjarnu- hugtaki kunnu vit einans fyri hesi øki siga hvat hendir í veruleikanum. (e) Tað mest týðandi og samstundis mest trupla “At halda uppi arbeiðsvirkni” er ikki bara fíggjarliga rele­ vant, men eisini menniskja­ liga og kensluliga. Fyri lut­tak­ararnar í samfelags- bú­skaparliga skipanini er tað mest týðandi (relevanta) og samstundis trupla (pro­ ble­matiska) “at halda uppi arbeiðsvirkninum” gjøgnum støðugan búskaparvøkstur. Fyri grundgevingum fyri hes­um uppáhaldi verður víst til greinina “Hví búskapar­ vøkstur er al-neyðugur og al-tvørligur” í Sosialinum 16. mars 2012. Tøkni-menningin elvir til vaksandi framleidni og kann ikki steðgast. Hjá eini arbeiðsmegi, ið gerst støð­ ugt meira effektiv, verð­ur tískil ov lítið at gera utt­ an vaksandi materielt livi­ støði (t.v.s. vaksandi eftir­ spurning). Uttan posi­tivan búskaparvøkstur og harvið vaksandi materielt livi­støði verður úrslitið tískil hóp­ arbeiðsloysi. Í sær sjálvum gevur bú­ skaparvøkstur og hækkandi materielt livistøði ikki fólk­ in­um í heimsins ríku lond­ um størri eydnusemi. Høv­ uðsgrundgevingin fyri bú­skap­ar­vøkstri er at fyri­ byrgja vanlukku við hóp­ arbeiðs­loysi og við tess fylgj­ um. At síggja til gerst tískil vøkstur búskapar­politiska enda­málið fram um øll onnur búskapar-politisk endamál – og tað mest týðandi og trupla fyri lut­takararnar í sam­felags­búskaparligu skip­ anini. Vøksturin hevur avger­ andi týdning fyri tað, sum er uppaftur meira týðandi, nevniliga “at halda uppi ar­ beiðsvirkninum”. Á síni ferð uppeftir er búskaparvøksturin óstøð­ ug­ur og sveiggjandi. Vit hava hákonjunkturar við “yvir­upphiting” og møgu­lig­ um “prísbløðrum”. Ov stórt arbeiðsvirkni við “bløðru- búskapi” undir hákon­junkt­ urum økir um vandan fyri størri arbeiðsloysi upp á longri sikt, tá lágkonjunktur kemur aftur við minkandi arbeiðsvirkni. Næst eftir positivum búskaparvøkstri er nr. 2 málið sostatt at gera bú­skapar­ vøksturin meira støðugan og minni sveiggjandi á síni ferð uppeftir. Praktisku avleið­ ing­ar­nar av funna “kjarnu-hugtakinum” Vanliga eru fólk so nógv hug­fangaði í teirra virksemi, og kenna hetta virksemi so væl í øllum smálutum, at tey ikki kenna aftur endurtakandi mynstur í hesum virksemi. Vanliga eru hesi fólk heldur ikki før fyri at finna “kjarnu-hugtakið” fyri teirra virksemi uttan við serkønari hjálp uttanífrá. Hetta er eisini galdandi teir politikarar, ið hava ábyrgdina av búskaparpolitikkinum. Heppin og óheppin mynstur sleppa at endurtaka seg ferð eftir ferð - hvussu ofta svíkur veruleikasansurin ikki undir hákonjunkturi? Tað kunnu vera fyrimunir í at hava innlit í slík endur­ takandi mynstur, og í kjarnu- hugtakið fyri eitt givið virkis­øki. Við hesum innliti kunnu vit straks venda ansi og atgerð beint móti tí, sum í verki er mest relevant og mest trupult innan virkisøkið. Við hesum innliti kunnu vit eisini beinan vegin skúgva til viks alt tað, sum í verki ikki er relevant - tí tað ikki hevur størri samband við kjarnu- hugtakið. Alt annað líka vil hetta lætta um eina tilgongd, har vit royna finna loysnir á megin-trupulleikunum inn­an virkisøkið - loysnir ið gjarna skuldu verið meira ný­skapandi og hepnar enn royndu loysnirnar higartil. Til dømis hevur verið roynt við skipaðum rannsóknum at finna “kjarnu-hugtakið” hjá sjúkrarøktarfrøðingum á skurð- og heilivágsdeildum. Úrslitið gjørdist “at síggja fyri sær versnandi støðu” (hjá sjúklinginum)2. Hetta hugtak lúkaði omanfyri nevndu krøv til “kjarnu-hugtakið. Sum ein “fjaldur faktor” stýrdi hetta “hugtak” atburðinum hjá sjúkrarøktarfrøðingunum, men uttan at sjúkrarøktar­ frøðingarnir vóru tilvitaðar um hetta - tær vistu ikki frammanundan, at tær alla tíðina vóru upp á vakt yvir fyri júst hesum “mynstri”. Nú fingu tær hetta at vita. Nú kundu tær sjálvar gera seg meira kendar við hetta “mynstur” og onnur tilknýtt mynstur. Nú kundu tær brúka hesa vitan í verki til at lætta um og betra um dygdina í teirra arbeiði. “Uppíleggingin” var ikki størri enn hetta. Kortini gjørdist tað ein stór hjálp og lætti. Tey virkisøki, ið vit á henda hátt kunnu fyrireika til slíka “uppílegging”, kunnu røkka frá lærara-yrkinum, sosialráðgevara-yrkinum til sjúkrarøktarfrøðinga-yrk­ ið og til yrkið hjá teimum praktikarum (politikarum), ið hava ábyrgdina av sam­ felagsbúskapinum. “Uppí­ legg­ingin” er sjálvlýsandi: Allar orsøkir eru til at fara beint og straks til tað, sum í verki er mest relevant og samstundis trupult, og at leggja til síðis tað, sum í verki hevur minni týdning. Hugtakið “at halda uppi arbeiðsvirkninum” (lokalt og globalt) er upp á ymsar hættir knýtt at t.d. skúlamálum. Her snýr tað seg bara um hvar skúlar skulu liggja. Her snýr tað seg eisini um innihaldið í skúlaskapinum - eitt innihald sum fær týdning fyri ar­ beiðsvirkni og lívsdygdina hjá teimum arbeiðsvirknu. Hesum seinasta hava politik­ ararnir ikki víst nakran ans, men hava passivt latið frá sær alt vald ES og PISA. Hetta seinasta kann merkja at okkurt annað enn tað mest týðandi og trupla fyri Føroyar er sett í brennidepilin. Somuleiðis er hugtakið “at halda uppi arbeiðsvirkninum” á ymsar hættir knýtt at, til dømis, heilsupolitikki og al­ mannapolitikki. Politikarar hava tó ikki givið nógvum av hesum atknýtum ans, og hetta kann merkja at okkurt annað enn tað mest týðandi og trupla er sett í brennidepilin. Innan fiskiveiðuna er stórur framleidnisvøkstur møguligur. Slíkur vøkstur fær sjálvsagt avleiðingar fyri arbeiðsvirknið innan vinn­una. Men eisini til dømis innan heilsu- og almennaverk er framleidnisvøkstur møgu­ ligur gjøgnum fyribyrgjandi tiltøk. Hetta seinasta er sera krevjandi fakliga – og tað hevur í veruleikanum ikki verið viðgjørt av politikarum og embætisverki. Men hetta sýnist tó viðkomandi nú ovur­ stórar broytingar í aldurs­ samanseting fólksins standa fyri framman. Uttan slíkan framleidnisvøkstur kemur heilsu- og almannaverk at krevja heilt stóran vøkstur í almennum arbeiðsvirkni og harvið almennari nýtslu. 1 http://setur.fo/tidindi/ma- fyrilestur-hja-kristoffur-laksa/ 2 http://www. groundedtheoryreview.com/ abstracts/andrew_abstract.htm Skúlabygnaður í Havn og Pedagogfelagið Heðin Mortensen Borgarstjóri Um páskahalguna boð­aði Jógvan Philbrow, næst­for­ maður í Føroya Peda­gog­felag, í lesarabrævi og í út­varps­ tíðindum frá trupul­leikum, sum nú fóru at koma, tí at fakfelagið ella námsfrøðingar ikki vórðu tikin við í arbeiðið, sum ein skúlastýrisbólkur í Tórshavnar kommunu hevur gjørt viðvíkjandi nýggjum skúlabygnaði í kommununi. Í hesum sambandi legg­ ur hann serliga eftir fólka­ valdu foreldrunum í skúla­ stýrunum, sum sambært honum ókritiskt leggja upp til at skipa forskúlar, alternativt at lækka skúlaaldurin, og at skúli, forskúli og frítíðarskúli er undir somu leiðslu. Við ókritiskt sipar hann til, at forskúli ella ein lækkaður skúlaaldur bert er meira skúli, sum frammanundan ikki megnar sína uppgávu. Jógvan Philbrow kennir ivaleyst ikki tilgongdina í sam­bandi við arbeiðið hjá skúlastýrinum í Tórs­havn­ ar kommunu. Í fólka­skúla­ lógini er kravt, at skúla­stýrini skulu viðgera uppskot til broytingar í skúla­bygn­að­ in­um, so sum talan er um í hesum føri. Uppskotið er ein heildar­ætlan fyri skúla­ skipanina í Tórshavnar komm­unu. Tað er ikki við­ gjørt politiskt, og sostatt eru ongar avgerðir tiknar enn. Verður uppskotið sett í verk, skulu námsfrøðingar í kommununi sjálvandi eisini viðgera tað, tí so verður ein partur av skúlanum teirra arbeiðsøki. Álitið viðger skúlabygnað og skúlabygging í Tórshavnar kommunu. Evnini , sum eru viðgjørd eru skúlaeindirnar, støddirnar á teimum, skúla­ skiftið úr miðdeild í hádeild, nýggjur skúli í vesturbýnum, Nám X, innskúling og frítíðar­ skúli í skúlanum. Jógvan Philbrow tyk­ ist heldur ikki kenna for­ treyt­irnar fyri ymsu niður­ støðunum – men ger skjótt av, tí eingin námsfrøðingur hevur verið hoyrdur. Fyri ikki at leggja eftir lærarunum og skúlaleiðarunum, sum eisini sótu í skúlastýrisbólkinum – teir eru jú fakfólk, verður lagt eftir foreldrunum. Eg havi onga avgjørda mein­ing um at lækka skúla­ aldurin, men forskúla­skip­ anina dámar mær. Jógvan Philbrow eins og Peda­gog­ felagið áttu at vita, at forskúli er ikki bert ”meira skúli”. Tvørturímóti, tí í for­skúl­ anum virka bæði lærarar og námsfrøðingar. Hetta er í veruleikanum einastandandi. Her eru fakligu múrarnir brotnir niður, sum nøkur fram­vegis vilja hava stand­ andi uppi. Her verður sam­ starvað tvørtur um fakmørk við barnsins fjøltáttaðu menn­ing fyri eyga, har náms­ frøð­ingarnir eiga sín stóra leiklut. Eg skilji tí væl foreldrini, at tey vilja slíka skipan, tí hon er góð fyri børnini, og ivaleyst vildu tey helst, at hetta samstarv helt fram í øllum førum øll tey fyrstu skúlaárini. Hetta er eisini tað einasta rætta, og sjálvandi skulu skilagóð sjónarmið og krøv, sum foreldur í dag seta til uppvøkstur og læring, verða vird. Tað ger Jógvan Philbrow eftir øllum at døma ikki. Framhald av síðu 16