leygardagur 13. mars 2004síða 8

Nr. 51 - 13. mars 2004 15 FUNDARRØÐ Javni Í komandi viku skipar Javni fyri eini almennari fundarøð við heitinum: »Fosturkanningar – hvat vilja vit?«. Framstig innan læknavísindi hava havt nógvar batar við sær á heilsuøkinum, men hava eisini reist nógvar nýggjar spurningar at taka støðu til. Ein av hesum er spurn- ingurin um fosturdiagno- stik: Er tað rætt at kanna kvinnur við barn, um fostr- ið kann hava viðføtt brek, fyri at bjóða kvinnuni fosturtøku, um brek verður staðfest? Hesin spurningur er ikki kliptur úr einum framtíðarfilmi, men er viðkomandi í Føroyum í dag. Sum er verða kanningar bjóðaðar øllum kvinnum yvir 35 ár og teimum, har arvalig brek eru í familj- uni. Donsku heilsumynd- ugleikarnir mæla nú til at taka burtur hetta aldurs- markið og fara neyvari til verka fyri at staðfesta brek so tíðliga sum gjørligt. Hetta millum annað við at bjóða eina skanning, ið við stórari vissu kann vísa, um fostrið hevur Down's Syn- drom (mongolismu). Um føroyskar barnakonur fara at fáa somu tilboð er upp til okkara egnu heilsu- myndugleikar. Men tað er av stórum týdningi, at vit sum samfelag og sum ein- staklingar eisini spyrja okkum sjálvi, hvussu langt vit ynskja at farast skal við slíkum kanningum. Hví fosturkanningar? Ein týðandi spurningur er sjálvsagt, hví eitt samfelag velur at brúka nógvan pening til at finna og beina fyri teimum fostrum, sum hava brek? At tað ber til at gera slíkar kanningar er í sær sjálvum ikki nøkur grundgeving fyri, at tær skulu gerast. Vanliga vera tríggjar or- søkir givnar fyri at bjóða fosturtøku í sambandi við illgruna um brek: • Tað kann verða gjørt fyri at spara tað brekaða barnið fyri líðing • Tað kann verða gjørt fyri at spara foreldur og onnur avvarandi fyri líðing og stríð • Tað kann verða gjørt fyri at spara samfelagnum nakrar útreiðslur. Fosturtøka kann vera framd fyri at spara brekaða barnið fyri líðing í lívinum - einum lívi, sum ikki verður mett at vera virði- ligt. Tað ljóðar sum eitt vakurt ynski - og er tað kanska eisini. Men tað er helst rættiliga sjáldan, at tey brekaðu "líða" nógv av sínum breki. Tvørturímóti vita øll, sum umgangast børn ella vaksin við breki, at tey ofta eru glað og væl nøgd við lívið, tá umstøð- urnar verða lagaðar til teirra serliga tørv. Um lívið er virðiligt er tí meira ein spurningur um, hvørjar umstøður verða bodnar teimum, og hvussu vit í heila tikið umgangast fólk við breki. Næsta grundgevingin er, at tað er fyri foreldranna skuld. Strævið er tað ofta, men ongin ivi er um, at hóast tað ofta er strævið og møtimikið, so eru eisini nógvar góðar løtur. Bara at leggja dent á tað strævna gevur ikki rætta mynd av støðuni. Tá framstig og menning ikki henda "av sær sjálvum" verður ein so mikið glaðari fyri tey smáu framstigini, sum síggjast. Hvussu strævið tað er fyri foreldur og onnur avvarð- andi at hava eitt barn við breki er tí í stóran mun ein spurningur um, hvat gjørt verður frá samfelagsins síðu fyri at hjálpa - og hvussu nógv stríð skal til fyri at fáa hjálpina. Triðja grundgevingin er fíggjarlig. Eitt hvørt væl- ferðarsamfelag má taka sær av øllum sínum borg- arum og hjálpa eftir tørvi. Fólk við breki hava ser- ligan tørv, ið má nøktast við serligum loysnum - og serligar loysnir kosta eyka. Fryktandi er tí fyri, at tess størri dentur verður lagdur á ein fíggjarligan hugsan- arhátt í samfelagskjakin- um, tess størri verður ynski frá samfelagsins síðu at forða fyri, at børn við breki verða fødd, sum krevja serligar viðgerðir og serligar umstøður. Og tess størri verður tørvurin at fjala hesa ikki rættiliga borðbæru grundgevingini aftanfyri aðrar og dám- ligari grundgevingar, eitt nú atlitið til barnið ella foreldrini. --- Ivaleyst er tilboðið um fosturdiagnostikk væl meint frá læknaligari síðu. Kortini mugu vit spyrja okkum sjálvi, um ikki tað er ein bjarnatænasta, bæði móti teimum foreldrum, sum ætlanin er at hjálpa, og ímóti samfelagnum sum heild. Tað kann fáa lagnutunga ávirkan á alt samfelagið, ja á alla okk- ara mentan og hugsanar- hátt. Tað er ringt at steðga - ella bara bremsa - gongd- ini. Men vit eiga í minsta lagi at royna at stýra henni. Tí eiga vit fyrst og fremst at gera okkum greitt hvat endamálið er, tá fostur- kanningar verða gjørdar. Er tað fyri at spara tað brekaða barnið fyri líðing við at taka tað burtur í móðurlívið, fyri at spara familjuna fyri stríði at hava eitt breka barn, ella fyri at spara samfelagnum fyri nakrar krónur ? Við at skipa fyri eini fundarrøð um evni ynskir felagið Javni at varpa ljós á hesar spurningar. Javni: Fosturkanningar – hvat vilja vit? Seinastu tíðina eru borin tíðindi um eina skanning, sum ger, at vit kunna finna upp- ftur fleiri børn, sum líða av Downs Syndrom. Nú fara barnakonur at fáa tilboð, sum lættliga kann staðfesta, um tær bera eitt slíkt fostur. Endamálið er ikki at lekja ella linna um hjá mongolum, men at geva foreldr- unum møguleikan at beina tey burtur í móðurlívi. Hetta hevur fingið foreldur og onnur at øtast FOSTURSKANNING Rúna Sivertsen runa@sosialurin.fo Dugir, dugir ikki. Dugir, dugir ikki. Er tað vegurin, vit skulu fara, tá ið ræður um komandi ættarlið? Skulu vit skilja millum børnini, hvør ið skal fáa loyvi til at liva og hvør skal doyggja? Soleiðis skrivar felagið Føroya Pro Vita í einari viðmerking í bløðunum herfyri. Nýliga mælti ein arbeiðs- bólkur hjá danska heilsu- stýrinum til, at allar barna- konur fingu tilboð um eina kanning fyri kromosomfeil hjá fostrinum. Í Føroyum kunnu vit eisini rokna við, at hetta tilboðið verður galdandi um stutta tíð. Kvinnurnar fáa tilboð um at fostrið verður skannað fyri eitt nú, Down Syn- drom. Bæði her heima og í Dan- mark, hava tíðindini skelk- að foreldur og avvarðandi at børnum við Down Syn- drom. Hóast tað í Danmark vísir seg, at yvir 90% av barnakonunum taka av til- boðnum, so stúra danskir politikarar fyri etikkinum. Landsfelagið hjá fólki við Down Syndrom í Dan- mark, hevur funnist at til- mælinum frá arbeiðsbólk- inum. Tey óttast, at eitt slíkt standard-tilboð fer at verða við til at ávirka sýnið hjá samfelagnum uppá mon- golar. Eisini felagið Føroya Pro Vita hevur gjørt vart við seg, og hevur skrivað land- sins ráðandi kvinnum og monnum bræv, har tey mill- um annað heita á landsstýr- ið og løgtingið um at leggja fram og samtykkja tað lóg- aruppskotið, sum var á lofti í 1993 og sum er soljóð- andi: »Løgtingið samtykkir at gera greiðar reglur fyri fosturdiagnostikki, ið setir bann fyri tí slagi, ið einans hevur til endamáls longu í móðurlívi at velja út tey børn, sum hava álvarsamt brek ella sjúku, til møgu- liga týning, og somuleiðis seta bann fyri diagnost- iskum hátti, sum ber í sær vanda fyri at elva til sjálv- kravda misføðing ("spontan abort").« Í komandi viku byrja árligu økisfundirnir hjá Javna, og verður hetta evn- ið høvuðsmál á skránni. Fostur undir sjóneyku Rói er 2 1/2 ára gamal og býr í Havn. Hann gongur í vøggustovu í Lítla Skógi. Hann skilir tíbetur ikki, hvat tað vil siga, tá tosað verður um fosturdiagnostikk, men tað gera fleiri av hansara vaksnu lagsbrøðrum... 15 14 Nr. 51 - 13. mars 2004 Jona – ein gáva frá Gudi Eg misti fullkomiliga luftina, tá eg hoyrdi um skanningina, sum danska Heilsuverkið nú fer at bjóða barna- konum. Hvat verður tað næsta? Tað eru jú so nógv onnur brek, skulu hesi eisini út- ruddast? Fyri at verja lívið hjá dóttur mín- ari og øllum hinum við Down Syndrom, taki eg pennin í hond SJÓNARMIÐ Anna Maria Joensen Eri so smátt komin fyri meg aftaná skelkin, eg havi fingið, og havi tikið pennin í hond, fyri at kunna verja lívið hjá dóttir mínari og hennara líkum. Skelkurin kom av, at fjølmiðlarnir bera tíðindini um at granskarir nú hava funnið fram til eina nýggja fosturskanning, ið kann avdúka um barnið ein kvinna ber undir belti ber brek, nevniliga brekið Down Syndrom, og at hetta skal verða eitt tilboð til kvinnur, ið eru við barn. Eg, sum mamma at gentu, ið hevur Down Syn- drom, misti fullkomiliga luftina. Eg skilti tað nevni- liga soleiðis, at dóttir mín hevur ikki rætt til at liva. Granskarar meina, at dóttir mín er til byrðu fyri sam- felagið, og best var tí, at hon als ikki var fødd. Tá vit fyrstu ferð hoyrdu tíðindini í føroyskum fjøl- miðlum, spurdu hini børn míni, hvat hatta veruliga merkti? Eg greiddi so frá, at nú fingu kvinnur tilboð um, at taka fosturtøku, um tær gingu við einum mongoli. Børnini vóru sera skelk- að, altso mamma, merkir tað so, at tey ikki vilja hava slík børn sum Jonu? Eg svaraði játtandi og spurdi, um tey høvdu viljað verið Jonu fyri uttan. Nei mamma, tað veist tú væl - hon er so fitt og elskulig, eg elski hana! Soleiðis var eisini við restini av familjuni, manni mínum, foreldrum, systkj- um og vinum okkara, tey vóru týðiliga skelkað - er tað virkuliga nakar ið held- ur, at okkara fitta sólstrála og lítli eingil ikki burdi verið okkara! Vit eru øll so ótrúliga góð við hana, og hon við okkum. Hon hevur lært okkum so nógv um lívið, og høvdu vit verið fátøk um vit skuldi verið hana fyri uttan. Óbúgvið samfelag Eg havi enn ikki fingið nakra nóg góða grundgev- ing fyri at nokta slíkum børnum lívið. Fyri tað fysta haldi eg ikki, at hesi børn eru ólukkulig, tvørturímóti hygg efttir teimum hvussu glað tey eru, hvussu tey kunnu spreiða gleði runt um seg. Fyri tað næsta, so trúgvi eg ikki, at foreldur ikki eru góð við hesi børn, ella vildi sloppið av við tey, nei tey vilja gera alt fyri tey. Men samfelagið er kanska ikki serliga búgvið til at gera umstøðurnar nóg góðar til slík børn og familjur teirra, her hugsi eg um skúlar, bústovnar, sambýlir,vard arbeiðspláss o.s.fr. So her liggur kanska grundgevingin, men eg haldi ikki at hon er haldgóð. Skulu øll brek útruddast? Tað eru nógv onnur brek til, uttan Down Syndrom, skulu hesi eisini útruddast? Hvat er tað fyri eitt sam- felag har øll eru eins, hvørji virði hevur eitt slíkt sam- felag, hvussu verður stand- urin í einum slíkum sam- felag? Tá slík tíðindi verða bor- in, so fara tankarnir í gongd, ein fer at hugsa fram í tíðina. Um nú hetta tilboð verður ein fastur partur av einum tilboðspakka til kvinnur, ið eru við barn, og granskarnir kanska finna fram til aðrar hættir, til at finna útav um kvinna ber barn við øðrum brekum, so samfelagið heilt kann verða frítt fyri fólk við breki. Ja, hvat verður so gjørt, um eitt barn gerst brekað aftaná at verða komið til verðina? Óhugnaligt at hugsa hendan tankan, onkur kanska heldur, at eg fari ov langt nú. Men eg kann ikki lata vera við at seta spurn- ingin, tí eg eri veruliga bangin fyri, hvar vit enda, um vit fyrst byrja við at geva kvinnum slík tilboð, sum umnevndu fosturskanning. Um vit fáa sálda hesi børn frá, áðrenn tey verða fødd, so sleppur samfelagið frá at brúka pening uppá, at gera karmar til fólk við breki, og hvat tilboð verður so til eitt barn, ið gerst brekað aftaná føðing? Eg haldi, at mestsum alt her í lívinum gerst meiri effektivt um tað eru fleiri faktorar við, tað verði seg familja, arbeiðspláss, frí- tíðarítriv, vakurleiki o.s.fr. Vit hava øll okkara egin- leikar, og teir eru ymiskir frá fólk til fólk, øll eru ikki best til tað sama, men fyri at fáa eina heild, so mugu allir eginleikar til. Ímyndið tykkum ein urtagarð, har allar blómur- nar eru eins og hava sama lit. Ikki serliga fangandi fyri eyga, men eru har- afturímóti fleiri sløg av blómum og nógvir litir, ja so er hetta ein frøði fyri eyga. Takið fleirrøddaðan kórsang, tað er ein fragd fyri oyra at lurta eftir, og undurfult at hoyra saman- spælið millum sangarnar. Soleiðis er eisini við okkum menniskjum, vit skulu ikki øll vera eins, tað verður tómt, tað fer at mangla nakað í samfelagn- um, sum í einum pusli- spæli, ein brikkur manglar. Eitthvørt menniskja er unikt, tað er skapt í bílæti Guds; 1. Mósebók 1,27 sig- ur: So skapti Gud menn- iskjuna í bílæti Sínum. Vit siga okkum at vera ein kristin tjóð, byggja á tað kristnu siðalæruna, eitt barn við Down Syndrom er skapt, sum Gud vil hava tað at verða, hava vit nakran rætt til at noktað slíkum børnum lívið? Down Syndrom ikki tað ringasta Eg sjálv bleiv mamma at gentu við Down Syndrom sum 21 ára gomul, ja tað var eitt sjokk og ein sorg, eg hevði jú ynskt mær eitt normalt barn, og eg hevði mínar dreymar um fram- tíðina hjá hesum barni. Men eg lærdi skjótt at hetta ikki var so forferdi- ligt, eg var akkurát líka góð við hana sum um hon hevði verið normal. Eg tók hetta sum eina serliga uppgávu, ið okkum var tillutað. Okkara dóttir hevur eisini nógvar av teimum fylgi- sjúkum ið fylgja við Down Syndrom, og má eg siga, at tað hevur verið so nógv truplari enn sjálvt brekið. Vit hava fingið 2 børn síðani, og havi eg hvørga ferð fingið tikið nakra roynd, ið vísa kundi, um barnið bar brek. Eg eri av tí sannføring, at skuldi so borið á, at barnið bar brek, ja so haldi eg, at vit høvdu allar fortreytir fyri at taka ímóti einum slíkum barni. Men eg má ásanna at samfelagið er komið ótrú- liga stutt, við at gera livi- korini góð hjá teimum ið bera brek og familjum teirra, og tað hevur verið og er eitt stríð, bara at fáa tær sømdir ið eru ein sjálv- fylgja hjá einum normalum barni, og sum ein hevur rætt til. Hetta er bara samfelagnum til skomm!! Betur og ríkari samfelag Kanska onkur sigur, at eitt barn við Down Syndrom kann forða kvinnuni í at menna seg og útbúgva seg. Eg sjálv hevði kanska dreymar um okkurt ávíst, men eg má ásanna, at eg havi fingið eina nógv djúp- ari, breiðari og ríkari út- búgving av at verða mamma at einari gentu, ið ber brek. Eg havi fingið møguleik- ar, ið eg nokk aldrin hevði fingið, um eg ikki átti hana. Tað er umráðandi at hava opin eygu, góðtaka tað støðu ein er í og gera brúk av teim- um møguleikum, ið ein fær. Vit hava øll okkara máti- stokk um virðir her í lívin- um, eg má siga, at mín máti- stokkur broyttist totalt, tá vit fingu okkara fittu mongol- gentu, hon lærdi okkum hvat verulig lívsvirðir eru! Eg eri greið yvir at vit ikki steðga granskarum í at koma við slíkum tilboðum, men politikarnir í Føroyum kunnu avgera, um slík tilboð verða sett í verk í Føroyum ella ikki. Mín áheitan til politik- arnar skal tí verða: Latið vera við at nýta pening uppá at seta slík tilboð í verk. Nei, nýtið heldur peningin til at gera umstøðurnar hjá teim- um, ið bera brek og familj- um teirra betri. Tað fer at gagna samfelagnum nógv betri, og gera samfelagið so nógv ríkari! Jona er 15 ára gomul og hevur Down Syndrom. Tá systkin hennara hoyrdu tí?indini um fosturskanning spurdu tey, hvat ta? veruliga merkti. Tá tey fingu at vita, at ta? var eitt tilbo? um fosturtøku til kvinnur, sum ganga vi? mongoli, spurdu tey: – Altso mamma, merkir ta? so, at tey ikki vilja hava slík børn sum Jonu? Mynd: Rúna Sivertsen C M Y K 14