fríggjadagur 31. august 2012síða 45

nr. 101 · 31. august 2012 13 út­veljing til jarðar. Menningarlæran tóktist ikki hava rúm fyri øðrum enn sjálv­søkni, tí endamálið við lívinum var jú at yvirliva og føra egin gen víð­ari. Harnæst var ævig kapping um av­markaða tilfeingi í náttúruni. Fleiri hava síðani roynt at loyst gátuna og tað sær út til, at menningarlæran væl rúm­ar ávísum ósjálvsøkni. Amerikanarin Robert Wright, ið hevur skrivað fleiri bøkur um evo­ lutións­sálarfrøði og religión, hevur ført fram, at evolutiónin inniheldur tveir møguleikar fyri góðgerðum og altruismu – sum hóast alt eru rættuliga sjálv­søknir. Í fyrstu atløgu hava biologiskar verur, sambært honum, ein ávísan áhuga at hjálpa sínum tætt­ astu familjulimum; tí gera tær tað, hjálpa tær eisini ótilvitað sínum egnu genum víðari. Í næstu atløgu kunnu bio­logiskar verur fara langan veg fyri at hjálpa øðrum, ið ikki eru tætt atskild við tær. Sjálvsøkna frágreiðingin er tó, at hetta er fyrireiking til, at tú kanst sjálvur fáa tørv á, at fáa tænastuna aftur­goldna. Við øðrum orðum kunnu góðgerðir »loysa seg væl«. Alt hetta fer fram á ótilvitaðum støði, og vit eru ikki tilvitað um, hví vit hava hug at gera góðgerðir. Ein onnur ástøði er, at menniskju, hóast sítt genetiska sjálvsøkni, kunnu sýna fremmandum stóra góð­vild, orsaka av síni evolutioneru bak­grund sum floksdjór. Sosialitetur og góð­vild mótvegis øðrum tryggja ein­stak­ling­ inum betri møguleikar fyri at yvirliva í einum bólki. Og í okkara evolutioneru søgu var yvirhøvur størri møguleiki at yvirliva í einum størri bólki enn einsa­møll. Og skuldi tú vera partur av bólkinum var neyðugt at spæla við. Ástøðin er tí, at bólkamentaliteturin hevur sett síni spor á okkara gen og atferð. Við øðrum orðum vera sosialir bólkar eisini gjørdir til ein spurning um sjálv­søkni hjá einstaklinginum. Samkenslan kennir síni mørk Okkara samkensla er rættuliga selek­ tiv. Hugsað bert um vantandi hugin til samkenslu, um talan er um onkran tær als ikki dámar. Ella mun­in á sam­ kenslu, tá tú hoyrir um van­lukkur í fremmandum londum í mun til van­ lukkur fyri fólk tú kennir væl. Harn­ æst vísir gransking, at vit hava meiri samkenslu fyri fólkum, um tey hava ávís eyðkenni við útsjóndini, t.d. um tey »síggja fitt út«. Hetta fekk Ed Brooks, klummuskrivara á New York Times, í einari grein frá 2011, at stað­ festa, at samkensla ella empati als ikki eru bestu drívmegirnar til at skapa ein betri heim. Tvørturímóti skal oftast onkur yvirskipað politisk hugsjón til, skulu vit brúka samkenslu til nakað muna­gott, var hansara niðurstøða. Á víðagitna Stanford University í USA fer ein stór spennandi gransk­ ingar­verkætlan fram, har spurt verður, hvussu vit fáa fólk til at sýna øðrum størri samkenslu og skapa ein meiri samkenslufullan heim. Roynt verður at kanna, hvørjar umstøður kunnu fram­ dýrka nátúrliga hugin til at hjálpa, sýna samkenslu og seta egið sjálvsøkni til viks – eina løtu um ikki annað. Ein­ falda niðurstøðan hevur verið, at meiri persónligt yvirskot tú hevur, meiri sann­líkt er tað, at tú fert at sýna líðandi fremmandum ans. Eitt nú vísti ein eldri kanning, at fólk ið funnu pening á vegnum, áðrenn tey komu fram á ein biddara, í nógv størri mun høvdu hug at geva, enn um tey ikki funnu peningin á vegnum framman­ undan. Ein niðurstøða hevur tí verið, at tað ikki ræður um at broyta fólk – tað ber illa til óansæð – heldur ræður um at broyta umstøðurnar soleiðis, at hug­urin at hjálpa økist. Tú mást elska teg sjálvan, áðrenn tú elskar tín næsta verður ofta tikið til. Á globalum stigi er eitt klassiskt boð, at so hvørt globaliseringin tekir dik á seg – og fólk, fyritøkur og lond gerast meiri tengd at hvør øðrum – betri eru útlitini fyri samstarvi, góðvild og minni sjálvsøkni. Við øðrum orðum: Størri tørvurin á samstarvi verður tvørturum landamørk, sterkari vera motivini til at sýna fremmandum góðvilja, hevur optimistiski boðskapurin verið. Við 68ara uppreistrinum var egoisman langt um leingi góðtikin. Og tíðin var búgvin. Yngra ættarliðið hevði tørv á at slíta seg frá óneyðugum moraliserandi hafti og siðvenju Sosialitetur og góð­vild mótvegis øðrum tryggja ein­stak­ling­inum betri møguleikar fyri at yvirliva í einum bólki