fríggjadagur 21. september 2012síða 42

nr. 110 · 21. september 2012 10 VIKUSKIFTI Moralur Janus á Ryggi post@sosialurin.fo Vit liva í eini moralskari tíð við eini ør­ grynnu av góðum søkum at velja ímill­ um. Vit skulu hugsa grønt, liva sunnari, dálkað minni, spara orku og lata mánaðarligan stuðul til Amnesty, bert fyri at taka nøkur fá dømir. Og vit skulu gera tað fyri mannaættina, framtíðina, jørðina og komandi ættarlið, eru nøkur av boðunum. Men ábendingar eru um, at hesi boðini ikki rína við hjá so nógv­ um, sum ynskiligt var. Og fleiri orsøkir munnu vera til tað; kanska er talan um eitt »information overload«, ella eru vit bara selektiv, sjálvsøkin og stutt­ skygd? Politiska heimssamstarvið fyri at minka CO2 útlátið er eitt dømi um eina kampanju, ið líðir av, at fólk hugsa stuttskygt – í hvussu er tá penga­pung­ urin ikki hevur tað gott. »Vit skulu bjarga jørðini fyri komandi ættarlið« er kanska heldur abstrakt fyri summi, tá tey sjálvi ikki hava ráð til breyð í ger­andis­degnum. Granskarar eru tí farnir at sýna okkara selektiva morali stóran áhuga. Spurt verður um júst hvørjar umstøður skulu til, fyri at broyta okkara atferð, og fáa okkum at gera eftir moralskum boðum? At gera tað »rætta«. Tá fólk bara eru tøl Rationelt sæð vita flestu okkara, at heimurin líðir. Og vita vita væl, at vit kundu gjørt nógv meir enn vit gera. Men tey sum arbeiða millum neyðstødd vita hvussu avbjóðandi tað kann vera, at fáa onnur at stuðla sínari søk. Og kann­ingar geva nú ábendingar um, júst hví tað kann vera so torført, at fáa fólk at hjálpa fremmandum neyðstøddum. Eitt nú er staðfest, at fólk eru meiri sinn­aði at hjálpa einum einstøkum per­sóni, enn um talan er um eitt stórt tal av per­són­um. Í einari kanning fingu luttakarar sýnda mynd av einum einstøkum svølt­ andi barnið, við navni og einari greið­ari fatan av samleikanum hjá barn­inum. Samstundis vóru luttakarar spurdir, hvussu nógv teir vóru sinnaðir at lata, tá tað snúði seg um túsundtals svølt­ andi børn í eystara partinum av Afrika. Kann­ingin avdúkaði, at luttakarar vóru sinnaðir at lata 2,5 dollarar tá tað snúði seg um einstaka barnið á mynd­ ini og bert 1,5 dollara tá tað snúði seg um mongu børnini. Ein skuldi kanska annars hildið, at tað var meiri týdn­ ingar­mikið at hjálpa mongum enn einum. Granskarar hava rópt heldur ræðandi fyribrigdi fyri hagfrøðiliga líka­sælu. Tøl siga okkum ikki tað sama sum persónar. Heilagranskarar vísa á, at okk­ara heili einfalt er gjørdur til at hava sam­kenslu við persónum og ikki tølum. Tað hjálpir at seta eitt andlit á. Hjálpar­átøk neyðstøddum at frama, hava lært av hesum, og eru í nógv størri mun farnar at nýta persónar sum dømir í sín­um samskifti, heldur enn at ramsa stór tøl upp. Hví ert tú ikki grønari? Er torført at fáa okkum at hava sam­ kenslu við øðrum fólkum, er kanska upp­aftur tor­førari at fáa okkum at hava sam­kenslu við umhvørvinum og náttúr­uni. Ímeðan tey flestu t.d. ásanna, at veðurlagsbroytingar eru ein týð­andi avbjóðing, er avmarkað hvussu stór stig tey sjálvi taka fyri at basa trupuleikanum. Ein frágreiðing frá American Psychological Association avdúkar, at mong hava lyndi til ikki at síggja veður­ lags­broytingar sum nakra nær­ver­andi hóttan í mun til t.d. dálking í nær­um­ hvørvinum. Og nógvar orsøkir eru til líkasæluna. Frágreiðingin vísir á, at fólk ofta samanbera sína egnu atferð við hana hjá øðrum, og soleiðis rættvísgera egna atferð – um flest onnur ikki spara uppá orku ella byggja minni hús, hví skuldi eg so? Ein onnur týðandi orsøk er støddin av veðurlagsbroytingunum – talan er um ein so ovurhondsstóran trupuleika, at atferðin hjá mær ikki hevur nakra veruliga ávirkan. Umhvørvisblaðið The Ecologist hevur víst á, at stig eru tikin til at brúka sálar­frøði til at broyta aferðina hjá ein­ stak­lingum í mun til umhvørvið. Eitt nú vísa kanningar, at tað er meiri sannlíkt at fólk spara orku við tólum, ið vísa júst hvussu nógv tey spara við at skrúða nýtsluna niður. Her ber til at brúka per­ sónliga sjálvsøkni konstruktivt fyri at bjarga umhvørvinum. Ein annar háttur er, sambært blað­ num, at bjóða fólkum sjálvi at koma við hugskotum um hvussu vit kunnu spara orku. Á tann hátt slepst undan, at fólk kenna umhvørvisboðskapin sum Vit skulu hugsa um umhvørvið, liva sunnari og hjálpa neyðstøddum í fremmandum londum. Boðini eru greið, men onkunsvegna er torført at fáa fólk at spæla við. Og granskingin sýnir nú okkara selektiva morali stóran áhuga. Samstundis vita snildir spinndoktarar júst hvørjar knøttar teir skulu trýsta á, fyri at fáa okkum at vakna miseydnaður moralur