fríggjadagur 28. september 2012síða 49

nr. 113 · 28. september 2012 11 VIKUSKIFTI Men her er tað veruliga áhugaverda: Hesin munurin sást bara sunnudag, tá ið trúgvandi brúkararnir høvdu verið í kirkju um morgunin. Hinar dagarnar var eingin munur. Vísindafólk rópa hetta »The Sunday Effect«, ella »sunnudags­ ávirk­anina«. Ein onnur sunnudagsávirkan, sum bú­skaparfrøðingurin Benjamin Edelman, eisini frá Harvard Business School, fann, var at sunnudagar vóru sann­lík­indini at kirkjufólk keyptu porno á net­inum nógv minni enn hinar dagar­nar í vikuni. Tá keypa tey, eftir øll­um at døma, líka nógv porno sum syndar­ar­nir. Ansa eftir, Gud hyggur! Sunnudagsávirkanin er eitt ítøkiligt úrslit av nøkrum, sum granskarar hava vitað leingi: Fólk skikka sær betri, tá ið tey halda at tey eru eygleidd av Gudi. Sosiali sálarfrøðingurin Ara Norenzayan kallar hetta »yvirnáttúrliga eyg­leið­ ingar hypotesan« og fleiri kann­ingar stuðla henni. Í einari kanning, til dømis, vórðu lut­takarar bidnir um at skipa nøkur orð, sum stóðu í tilvildarligari raðfylgju, í ein setn­ing, sum gav meining. Tey, sum fingu átrúnaðarlig orð (so sum »andi«, »gudiligt« og »heilagt«), lótu eftir kann­ingina fleiri pengar til vælgerandi enda­mál enn tey, sum høvdu havt við neutral, ikki-átrúnaðarlig orð at gera. Í viðgerðini av kanningini, hugleiddu Norenzayan og samstarvsfelagin Azim Shariff um hvussu hetta bar til. Ein møgu­leiki var, at átrúnaðarlig orð gjørdu fólk beinleiðis varug við, at Gud eyg­ leiddi tey og dømdi tey, og at tey upp­førdu seg penari fyri at umganga dóm­inum. Ein annar møguleiki var, at átrúnaðarlig orð á onkran meira óbein­leiðis hátt aktiveraðu generell samfelagsvinarligar tankar, eins og »næstra­kærleika« og »góðgerðir«, sum so fingu fólk at uppføra seg penari. Norenzayan og Shariff heltu meira til seinna møguleikan. Tilvitaða lívið Onnur gransking sær út til at stuðla hesum seinna møguleikanum. Eftir eina líknandi orðabaseraðari kanning, vórðu luttakararnir bidnir um at svara einum spurnarblaði, sum mátaði teirra sosialu sjálvtilvitsku. Tað vil siga, at spurnarblaðið mátaði hvussu tilvitað luttakarnir vóru um seg sjálvar í mun til síni viðmenniskju. Og tað vísir seg at øll, líkamikið um tey trúgva á Gud ella ikki, gerast meira tilvitað sosialt tá ið tey hoyra átrúnaðarlig orð. Hoyrir tú átrún­aðarlig orð, gerst tú meira tilvitaður um hvussu onnur síggja teg. Og gerst tú meira tilvitaður um hvussu onn­ur síggja teg, er góður møguleiki at tú skikkar tær eitt sindur betri. Hetta er eftir øllum at døma ein generell ávirkan, sum ikki hevur brúk fyri Gudi at virka. Til dømis hongdu gransk­arar­nir Max Ernest-Jones og sam­starvs­felagar á University of New­castle myndir upp í eini av matar­høll­inunum á universitetinum: Myndir av eygnabráðum í einum føri og myndir av blómum í hinum. Tá ið eygnamyndirnar hingu uppi, ruddaðu næmingar tvífalt betri upp eftir sær samanborið við tá ið myndir av blómum hingu uppi. Tað hevði onga ávirkan um ein tekstur, sum bað næmingar rudda upp eftir sær, var á myndunum. Ávirkanin var hin sama, við ella uttan tekst. Niðurstøðan er, at um fólk kenna seg eygleidd og soleiðis byrja at hugsa um hvussu onnur síggja tey, so skikka tey sær betri. At verða mintur á Gud, við at spæla við átrúnaðarlig orð ella við at fara í kirkju, er ein góður máti at seta hesa ávirkanina í gongd. Tí skuldi tú – um altso tú ert sam­ vitsku­fult menniskja, sum ynskir tað besta fyri tín næsta – kanska um­ hugsað at sett vekkaran til tíðliga sunnu­morg­unin. Eitt tómt setur bíðar eftir tínum dyntli. tilvildarliga tilgjørd mynd Fólk skikka sær betri, tá ið tey halda at tey eru eygleidd av Gudi