fríggjadagur 19. oktober 2012síða 48

nr. 122 · 19. oktober 2012 8 VIKUSKIFTI Bakgrund Janus á Ryggi post@sosialurin Í hesum døgum kemur bók út, sum hevur vakt stóran ans kring allan heim. Rithøvundurin er amerikumaðurin Eben Alexander, ið hevur starvast sum heilakirurgur og granskari á Harvard Medical School í USA. Tað serstaka við Eben Alexander er ein uppliving, ið hevur kollvelt hansara fatan sum heila­granskari – av heila, tilvitsku og sál. Í 2008 fekk hann staðfest eitt sjáld­samt slag av meningitis, ið legði stór­an part av heila hansara lamnan, við tí úrsliti at hann skjótt fall í óvit. Lækn­ar­nir bóru ótta fyri, at gongdin bert gekk ein veg, men eftir sjey dagar rakn­aði Eben Alexander við úr koma, við eini søgu greiða frá. Ein sonvend nærdeyða uppliving hevði verið honum fyri. Og sambært hon­um kundi hendan ikki greinast við vanligari heilavísind, tí tann parturin av heila hansara, ið var raktur, vanliga ikki hevur møguleika at minnast eftir eitt slíkt koma. Sjálvur hevur Eben Alexander ført fram, at hann kom í samband við eina guddómliga dimen­ sión. Hansara søga minnir nógv um søgur­nar hjá øðrum, ið hava fingið nógva rúmd í fjølmiðlunum seinnu árini. Søgurnar snúgva seg ofta um eina ferð úr likaminum, guddómligt ljós og samrøður við avvarandi, ið eru deyð frammanundan. Vísindaliga umhvørvið hevur annars vanliga tvíhildið um, at nær­ deyða­upplivingar bert kunnu roknast sum ein illusión, sum heilin spinnur, tá endin nærkast. Men sambært Eben Alexander eru siðbundar material­ istikar frágreiðingar ikki nøktandi til at greina tað, sum honum var fyri. Tí sambært honum ber ikki til at hava skarpar og livandi upplivingar í tí støðu, hann var í, uttan so at heili og sinni kunnu atskiljast. At vit so ella so hava eina sál, ið kann liva óheft av støðuni hjá heilanum. Og tað hevur elvt til nógv kjak, tí talan er um útsagnir frá einum virdum heila­ lækna. Nógvir skeptikarar Tað skortar ikki við skeptikarum. Nógv eftirspurdi bretski skeptikarin og sálarfrøðingurin Susan Blackmore hevur ført fram, at hugmyndin um eitt »eg« innaní er ein illusión, ein málslig konstruktión, tí veruleikin er, at vit eru ein bunki av neorunum uttan nakað kjarnupunkt – heilin sjálvur gevur okkum ta fatan, at talan er um eitt »eg«, men hetta er ikki veruleikin, førir hon fram. Og heilakemi er, sambært henni, væl egnað at greina hesar annars at síggja til andaligu upplivingar. Eitt nú ber til, sambært henni, at greina fyribrigdi við ferðini ígjøgnum ein tunnil við einum ljósi í endanum, sum nógv greiða frá, við manglandi súrevni. Manglandi súrevni elvir til, at sjónskyknurnar, sum í mestan mun eru miðsavnaðar, geva tær eina fatan av, at tú gongur ímóti einum ljósi, tí utt­aru sjónkyknurnar ikki longur eru eins aktivar. Og sterkar kenslur av onkrum góðum og guddómligum kunnu sambært Susan Blackmore greið­ast frá við, at heilin útloysir eina rúgvu av endorfinum, sonevndum væl­veru­hormonum, tá heilin sansar, at endin nærkast og manglar oxygen. Sostatt greiða skeptikarar frá hes­ um upplivingum við at vísa á, at heilin ger eitt seinasta sprell, tá hann brádliga gerst tilvitaður um, at endin er nær. Upplivingarnar verða hildn­ ar at fyrikoma annaðhvørt í teirri løtu, heilin er við at missa til­vitan, ella heilin er við at nærkast til­vitan aftur, tá ein sjúklingur er um at rakna viðaftur. Ein sonevnd border­ line støða millum lív og deyða. Men nakrir granskarar lata seg ikki nerva av hes­um atfinningum, og teir halda seg hava góðar ábendingar um, at upp­liv­ingarnar staðfesta, at vit hava eina sál, ið kann liva óheft av heil­ anum. Hesir tulka upplivingina hjá Ebert Alexander og øðrum sum ver­ andi veruligar. Lív handan deyðan? Bruce Grayson, sálarlækni á University of Virginia í USA, er ein teirra, ið hevur granskað mest í nær­ deyða­upplivingum. Og sambært honum er talan um eitt fyribrigdi, ið gongur tvørtur um mentanir, og sum er at finna langt aftur í tíðini. Sjálvur hevur hann gjørt samrøður við eina Sálin er ein illusión, einki meir enn úrslitið av einum bunka av heilaneuronum, ið gongur til grundar, tá heilavirksemið steðgar, siga skeptikarar. Men seinnu árini hevur ein lítil, men sannførdur, bólkur av vísindafólkum sett spurnartekin við hetta uppáhald. Og eins og flestu átrúnaðir eru hesi opin fyri, at tilvitskan heldur áfram eftir deyðan Er lív eftir deyðan? veruleikin er, at vit eru ein bunki av neorunum uttan nakað kjarnupunkt – heilin sjálvur gevur okkum ta fatan, at talan er um eitt »eg«, men hetta er ikki veruleikin