fríggjadagur 16. november 2012síða 55

nr. 134 · 16. november 2012 15 VIKUSKIFTI ábend­ingar um, at okkara heili er pro­ gramer­aður til at hugsa í endamáli og ikki til­vildum, er niðurstøðan hjá Jesse Bering. Frágreiðingina finna vit í okkara evo­lutioneru fortíð, har menniskja fyri at yvirliva menti evni til at finna tilætlan í umhvørvinum, t.d. um nú onkur møgulig føði lá og lúrdi. Somu frá­greið­ing nýtir Jesse Bering at greina, hví gudstrúgv tykist koma nógvum so nátúrligt. Men heilaevnafrøði er neyvan øll søgan. Dan P. McAdams, professari í kliniskari sálarfrøði á Northwestern University í USA hevur í sínari gransk­ ing funnið tað seramerikanska aftur í persónssøgunum hjá luttak­arunum í sínum kanningum. Hann nevnir hesa serligu søguna fyri »the redemptive self« ella »tað endur­loysandi egið«. Reyði tráð­urin eru idealiseraðar lívssøgur, har frá­søgukjarnin er »eg stríðist nú, men mítt stríð kemur komandi ættarliðum til góða« og »í seinasta enda verður dreym­urin veruleiki«, og »eg komi at gera ein mun í heiminum«. Við øðrum orðum er eitt aftur­vend­ andi tema í amerikonsku sjálvsfatanini sjálvs­uppofran fyri einum hægri enda­ máli. Tað er meining við líðingini nú. Niðurstøðan hjá Dan P. McAdams er, at henda søguprototypan stingur djúpt í amerikanskari mentan og fer líka aftur til europeisku niðursetufólkini, sum kendu á sær, at tey høvdu eitt serstakt kall í heiminum. Lagnan sum ein rættu­ ligur »self made man ið skal broyta heimin« er sostatt dømi um, hvussu ein samfelagsligur normur kann seta djúp spor í innara frásøgufólkinum og gerast partur av persónligu sjálvsuppfatanini. Í hes­um førinum í einum givnum mentanar­ligum samanhangi. Hetja ella offur? Ert tú ein hetja ella offur, sambært tær sjálvum? Heimurin er fullur av sjálv­ hjálpar­bókum, ið skulu hjálpa okkum at siga eina positiva søgu um okkum sjálvi og økja um sjálvsálitið. Og van­ liga fatanin er, at vit gera, sum vit hugsa. Tí ræður um at hugsa rætt. Men nakrir sálarfrøðingar leggja nú á annan bógvin og venda hesi fatan á høvdið. Tvørtur­ímóti, so verður tú tað, sum tú gert og sært, er boðskapurin. Í einari klummu í bretska blaðnum The Guardian verður professarin í sálar­ frøði Timothy Wilson, frá University of Virginia, siteraður fyri at siga, at upp­ runaliga orsøkin til, at vit t.d. lata eina pengamappu inn, kann væl vera fyri at gerast væl umtókt millum fólk, men gerðin sjálv kann elva til, at vit broyta fatan av okkum sjálvum og føra til ta niðurstøðu, at erliga atferðin hóast alt veru­liga er ein partur av okkum. Við øðrum orðum hava sosialu umstøðurnar og sjálvar gerðirnar eina støðuga ávirk­ an á søguna, vit siga um okkum sjálvi. Og persónliga søgan er ongantíð at­ skild frá teimum upplivingum okkum til­vildar­liga koma fyri, sum t.d. at vit finna eina mappu á vegnum. Henda sálarfrøðiliga tilgongdin nevn­ist »Self perception theory« og byggir á eina røð av sosial sálar­frøð­ iligum royndum. Eitt dømi eru royndir, har luttakarar við lágum sjálvsáliti verða manipuleraðir til at halda nógv um seg sjálvar, bert við at fyriskiparar ávirka sosialu umstøðurnar og fáa aðrar lutakarar at bera seg at mótvegis teim­um á ávísan álitisgevandi hátt. Til­gongdin gevur eina ábending um, at okk­ara sjálvsuppfatan er lættari at ávirka enn tey flestu vanliga hugsa. Timothy Wilson hevur víst á, at hendan einfalda tilgongdin í veru­ leik­anum er rættuliga djúp, tí hon av­ dúkar at vit í roynd og veru eru okkum sjálvum rættuliga fremmand – vit hava støðugt tørv á at eygleiða og tulka okk­ ara egnu sosialu atferð – fyri betri at skilja hvørji vit eru og hvat okkum dámar. Við øðrum orðum kunnu vit ikki taka høvuðspersónin í persónligu søg­uni fyri givið. Taka vit hesa tilgongd í álvara, er okk­ara samleiki og persónliga søgu­frá­ greið­ing altíð til tingingar við okkara sosialu umstøður og teir leiklutir um­ støðurnar geva okkum. Men til­gongdin gev­ur samstundis eina vón um, at okk­ara leiklutir ikki nýtast vera eins fast­lastir sum vit ofta hava lyndi til at halda. Grundleggjandi hypotesan er, at vit eru frágreiðandi verur, ið áhaldandi fortelja ávísar søgur um okkum sjálvi fyri at geva tilveruni meining Vanliga seta vit lagnutrúgv í samband við religión, men niðurstøðan er, at eisini fólk, sum tilvitað lýsa seg sum »ikki religiøs« ella »ikki trúgvandi«, ótilvitað lýsa nógvar týðandi hendingar í lívinum við orðingum sum t.d. »tað var helst meiningin« ella »hetta hendi so eg kundi læra av tí« og so framvegis.