mánadagur 25. februar 2013síða 24

Mánadagur 25. februar 2013 · Nr. 23 24 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Tíðargrein Í Degi og Viku týskvøldið 20. febr­ uar sóust tingmenn og løg­tings­ skriv­stova á gosi um spurningin, hvørt stjórnarskipanaruppskotið hjá Framsókn og Tjóðveldi skuldi vís­ast burtur fyri at vera í stríð við stýris­skipanarlógina. Løg­tings­ skriv­stovan hevði í uppriti, dag­fest 16. oktober 2012 (sum skjal í løg­ tings­máli nr. 9/2012 viðv. stjórnar­ skipanar­uppskotinum), mælt til burt­urvísing. Grundgevingarnar vóru serliga, at ásetingarnar í upp­ skotinum í § 56 um samtykt og gildi og í § 57 um broytingar skuldu vera í stríði við § 57 í stýris­skipanar­ lógini, sum krevur, at tvey løgt­ ing sam­tykkja broyting av stýris­ skipanar­lógini. Greinar 56 og 57 í upp­skotinum krevja hinvegin ikki, at eitt løgting staðfestir broyting aftaná val, men at fólkið staðfestir á fólkaatkvøðu millum 6 og 12 mán­ aðir aftaná løgtingssamtykt. Hetta er ikki fyrstu ferð, at Løg­ tings­skrivstovan hevur mælt til av­vísing av eldri uppskotum til somu stjórnarskipan. Notat til for­mans­skapin liggur sum skjal 1 frá 23. mars 2010 í løgtingsmáli nr. 11/2010. Millum eina røð av atfinn­ ingum um ósamsvar við grundlóg og heimastýrislóg v.m. verður sum mest týðandi sjónarmið ført fram: “Uppskotið fer tó so vítt, at § 58 í uppskotinum um gildis­komu ikki er í samsvari við § 57 í stýris­ skipanarlógini, sum ásetir, at broyt­ ingar í stýrisskipanini skulu sam­ tykkjast av tveimum løgtingum.” Sum kunnugt eydnaðist kortini ikki Løgtingsskrivstovuni í 2010 at halda tingmonnum frá at viðgera uppskotið. Men í 2013 riggaði bet­ ur. Nú týsdagin 20.02.13 sá út til, at tingmenn fóru at fylgja síni skriv­ stovu. Spurningurin um at viðtaka (grunda) og broyta grundlógir ella stjórn­arskipanir er fakliga torførur og hartil lítið fakliga greinaður. Ikki teimum føroyingum at siga, sum hava lisið løgfrøði, vanliga í Keypmannahavn ella Aarhus, so var onki pensum í fakinum ”for­fatningsret” um hetta evnið. Eina­ferð varð eitt fak kallað for­ fatningsfilosofi bjóðað út í Keyp­ manna­havn, men tað varð, minnist meg rætt, tikið av skránni aftur vegna vantandi undirtøku. Kanska ikki so løgið, tí hetta at viðtaka og broyta grundlógir er ikki eitt evni, sum praktiskur tørvur er á í landi sum Danmark, har 163 ár eru síðan, at grundlógin fekk gildi, og knøpp 60 ár síðan seinastu broyting. Og Danmark er ikki eindømi, tí neyvan heldur í londum við fleiri royndum á økinum hevur evnið stóran fak­ ligan áhuga. Móti hesi bakgrund kundi ein vænt­að sær, at Løgtingsskrivstovan var minni avgjørd í hesum torføra spurningi. Men skrivstovan letur ongan iva vera um, at stjórnar­skip­ anaruppskotið er ólógligt og í stríð við § 57 í stýrisskipanarlógini. Stjórnarskipanararbeiðið hevur helst mist moment í ein slíkan mun, at rímiligt er at halda, at tað eigur at bíða eftir, at gróðrarbotnur aftur verður fyri viðgerð av grund­ leggjandi politiskum og løg­frøði­ lig­um spurningum. Men hetta stjórn­ar­skipanararbeiðið hevði sum ætlan – í hvussu er í seinnu fasuni, tá tað var rivið leyst frá full­ veldis­prosjektinum – fyri fyrstu ferð at geva føroyingum eina fólka­ ræðisligt grundaða grundlóg (ella stjórnarskipan) og tað uttan mun til, um landið fór at halda fram í danska ríkinum ella skipa seg sum sjálvstøðugan stat. Hvat eyðkennir so eina grundlóg, og hava vit ikki longu eina slíka? Stór undirtøka er fyri, at í minsta lagi trý element mugu vera í einum grundleggjandi skjali, skal hetta kunna metast sum grundlóg ella stjórnarskipan (sí Ruth Gavison, “What Belongs in a Constitution”, Constitutional Political Economy, s. 89-105, 2002). Reglur mugu nevniliga sum tað minsta vera um: 1) stýris­ skipan, 2) borgarans rættindi og 3) ein lýsing av grundleggjandi virðum, ið fólkið tekur undir við. Í mun til stýrisskipanina sjálva við serliga spælireglum um sambandið millum landsins fremstu stovnar (1. elementið hjá Gavison) hava vit sjálva stýrisskipanarlógina. Er so stýrisskipanarlógin – okkara 1. element grundlóg – dygt fólka­ ræðis­liga grundað? Tað er synd at siga! Stýrisskipanarlógin varð samtykt við fráviki frá tíðarfreistini í tingskipanini fyri at fáa hana í gildi í skundi eftir valið á sumri 1994. Ongin fólkaatkvøða var og lítil og ongin fólkslig viðgerð. Mest fólka­ræðisligu fingramerkini, ið politik­aranir settu á uppskotið, vóru at taka fólkaatkvøðuamboðið úr uppskotinum. Henda smala løgtingslógin um stýrisskipan var, við nýuppdagaðum hugtøkum um valdsbýti og ráð­ harraskipan, mestsum bara borin fram av eini trongd til at leggja ábyrgdina av politiskari vanstýring árini frammanundan á skipanina heldur enn á politisku aktørarnar. Í mun til okkara rættindi so eru ongi at finna í stýrisskipanarlógini. Danska grundlógin (Danmarks Riges Grundlov) hevur hinvegin ein rættindakapittul og er tískil okkara grundlóg í mun til element 2 omanfyri. Men mannarættindini í ríkisgrundlógini eru fátøk og ófullfuggjað í mun til ta verju, sum einstaklingurin fær í mongum modernaðum grundlógum og manna­rættindaskjølum. Tey taka hartil ikki atlit til serføroysk viður­ skifti. Hartil hevur danska grundlógin sera lítlan fólkaræðisligan legitimitet í Føroyum. Tá grundlógin seinast varð broytt í 1953, møttu bara 7.6 % av føroysku veljarunum upp á fólka­atkvøðuni. Neyvan er orsøk til at grundgeva nærri fyri, at ein slík uppmøting als ikki telur við sum ein fólkaræðislig samtykt. Frá­ veran má tulkast sum signal um, at fólkaatkvøðan um grundlógina í 1953 var óviðkomandi fyri føroyska veljaran. Meira enn ein grundlóg fyri føroyingar er ríkisgrundlógin eitt symbol uppá ríkisfelagsskapin. Tískil stendur ikki væl til hjá før­ oyingum – fólkaræðisliga ella inni­ haldsliga – í mun til at hava eina grund­lóg eftir hesum 2. elementi um rættindi. Í mun til 3. elementið hevur stýris­skipanarlógin als onki. Ríkis­grundlógin er eisini frá eini tíð, tá fólk­sins sjálvsfatan og grund­leggj­andi virði vanliga ikki endurpeglaðust í grundlógum. Øðr­vísi var bæði áðrenn donsku grundlógina og nú seinni aftur, har formæli og innleiðandi ásetingar hava ein politiskan boðskap og siga nakað um, hvønn identitet og grundleggjandi virði eitt samfelag hevur. Tískil hevur ríkisgrundlógin heldur onki um 3. elementið, sum Gavison nevnir sum grundleggjandi fyri modernaðar grundlógir. Samanumtikið hava føroyingar tí í mun til element 1) um stýris­skip­ an eina fólkaræðisliga ivasama grundlóg, í mun til element 2) um borgarans rættindi eina ófull­ fíggjaða og fólkaræðisliga ivasama og als onga grundlóg um element 3) at lýsa fólksins grundleggjandi virði og sjálvsfatan. Stjórnarskipanaruppskotið hevur hinvegin øll elementini 1) – 3), og ætlanin var, at hon skuldi vera væl fólkaræðisliga kjølfest við endaligari samtykt á fólkaatkvøðu. Ivi kann tí ikki vera um, at hetta er ein nýggj skipan í mun til stýris­ skipanarlógina. Løgtingsskrivstovan heldur, at kemur onnur skipan í staðin fyri stýrisskipanarlógina uttan at fylga somu mannagongd fyri broyt­ ing sum stýrisskipanarlógin sjálv, so er hetta í stríð við § 57 í stýris­ skipanarlógini. Men er hetta tað, sum greinin sjálv sigur? Grein 57, stk. 1, sigur (mín framhevjing): ”Um so er, at løgtingið samtykkir uppskot til broytingar av HESI LØGTINGSLÓG, kann samtykta løgtingslógaruppskotið ikki bein­ anve­gin verða staðfest av løg­ manni. Hitt soleiðis samtykta løg­tingslógaruppskotið skal eftir næsta val verða samtykt óbroytt í fyrstu setu nývalda tingsins, og kann síðan verða staðfest á van­ liga­n hátt av løgmanni.” Har stendur onki í § 57 tann vegin, at HENDA LØGTINGSLÓG ELLA SEINNI SKIPAN AT KOMA Í STAÐIN FYRI HESA skal sam­ tykkjast á tveimum løgtingum. Verandi § 57, stk. 1, sigur einans, at skipanin at viðtaka við tveimum løgtingum og vali í millum er galdandi fyri ”uppskot til broytingar av HESI LØGTINGSLÓG”. Tað er tískil talan um eina broytingarreglu til at broyta innanveggja – broyta ásetingar innan karmarnar á verandi stýrisskipanarlóg – ikki ein áseting um at vera bundin av somu mannagongd fyri at byrja av nýggjum og seta nýggja skipan í hennara stað. Sum nevnt er hesin spurningurin ikki nógv greinaður fakliga. Eitt undantak er tó Eivind Smith, professari í statsrætti við Oslo Universitet. Hann viðger í kap. III, serliga s. 90-92 og s. 94-96, í 1. útg. av bók síni Konstitusjonelt Demokrati, 2009, spurningin um grundlógargevandi myndugleikan og reglur um grundlógarbroyting. Eivind Smith vísir á, at tosið um broyting og broytingarreglur í grundlógum fyrst og fremst knýtir seg at spurninginum um at broyta innan verandi karmar (””endring” inviterer først og fremst til å tenke på modifikasjoner innenfor en på forhånd etablert ramme”). Síðan ger hann hesa viðmerking: ”I Verdens to eldste bestående grunnlover tager endringsreglene sikte på ”amendments to” (USA's kon­stitution art. V) eller forand­ ringer i ”nogen del” av (Norges grunn­lov § 112) den bestående tekst­en.” Sostatt eru norsku og ameri­ kansku grundlógirnar heilt í sam­svari við okkara § 57, stk. 1, í stýris­skipanarlógni, sum á sama hátt regulerar ”broytingar av hesi løgtingslóg”, ikki spurningin um at viðtaka ella grunda eina nýggja stýrisskipanarlóg ella stjórnar­ skipan. Víðari sigur Smith: ”Dette kan leses som et forbud mot å vedta en helt ny grunnlov gjennom bruk av den foreskrevne endringsform. Historisk sett ligg­ er det nært å tenke seg, at be­ stem­melsene bygger på den for­ Løgtingsskrivstovan móti fólkinum Bárður Larsen løgfrøðingur