mánadagur 25. februar 2013síða 25

25 Mánadagur 25. februar 2013 · Nr. 23 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 ut­setning at en helt ny grunnlov bare kan komme i stand gjennom en konstituerende forsamling til­ svar­ende den som udarbejdede den eksisterende.” Hetta má skiljast so, at Smith er ivandi í mun til eina manna­ gongd, har heilt nýggj skipan verður samtykt bara á parla­ men­tariskum støði (sum eftir § 112 í norsku grundlógini ella § 57 í stýrisskipanarlógini) uttan at ákalla tann mest grundleggjandi myndugleikan – her fólkið umboðað á grundlógargevandi fundi. Síðan argumenterar Smith fyri, hví tað eru góðar grundir til at seta ein grundlógargevandi fund (eisini kallað eitt konvent, sum er ein bólkur av beinleiðis umboðum fyri fólkið, helst meira umboðandi enn parlamentið) um Noreg nú skuldi viljað havt eina heilt nýggja grundlóg heldur enn bara broyting. Eisini sigur hann, at tað virkar upplagt, at ”Stortinget – og helst velgerne gjennom folkeavstemning – må inn i en senere fase...” At enda grundgevur Eivind Smith fyri, at tað ber til at viðtaka eina nýggja grundlóg eftir manna­ gongd­ini fyri broyting, um hetta er viljin. V.ø.o. hóast broytingarreglan ikki er mest uppløgd til eina heilt nýggja grundlóg, so ber hetta til, um man við skipanini vil signalera kontinuitet heldur enn nýbyrjan. Hann vísir m.a. á, at tað eru dømi úr Norðanlondum (Danmark, Svø­ ríki og Finnland) um, at helt nýggj skipan eisini er samtykt við at nýta broytingarrregluna í gomlu grund­ lógini. Flutt til okkara viðurskifti er niður­ støðan hjá Eivind Smith sostatt øvugt av henni hjá Løg­tings­skriv­ stovuni. Løgtings­skrivstovan sig­ ur § 57 í stýrisskipanarlógini vera einastu lógligu leiðina at ganga, eisini tá vit viðtaka nýggja skipan; Smith sigur hinvegin § 57 vera møgu­liga – kunna nýtast – í mun til eina nýggja skipan, men at hetta í slíkum føri bara er ein møguleiki, sum kann veljast, men at tað er meira upplagt at kenna seg leysan av § 57, tí § 57 er bara um broyting, ikki um samtykt av nýggjari skip­ an. Eisini bókin ”The Endurance of National Constitutions” frá 2009 (sum er úrslit av umfatandi kom­ para­tivari gransking hjá Tom Gins­ burg v.fl.) ger s. 55-59 sama skiln­að sum Smith millum broyting innan verandi karmar (sum virðir broyt­ ingar­reglu í broyttu skipanini) og hetta at spreingja karmarnar og viðtaka nýggja grundlóg/stjórnar­ skipan (leyst av gomlu broyt­ing­ar­ regluni). Tað er ikki so løgið, at m.a. Eivind Smith vísir slíka skepsis móti at nýta eina reina parlamentariska broytingarmannagongd (sum í § 112 í Noregi ella § 57 í Føroyum) til at viðtaka heilt nýggja skipan. Tí eitt parlament er ein minni grund­ leggjandi myndugleiki enn fólkið sjálvt. Fólkið er tann stovnandi (kon­sti­tu­erandi) myndugleikin, sum ikki sjálvur er stovnaður, men parla­mentið er tann stovnaði (kon­ stitueraði) myndugleikin, sum bara hevur avleiddar heimildir. Tað er, sum Smith eisini lýsir tað (s. 91), heimspekiliga avbjóðandi at greina, hvussu ein stjórnarskipan yvirhøvur kann standa á trygg­ ari grund. Innlýsandi er, at broyt­ ingar­reglan ikki kann gera tað, tí broytingarreglan er partur av skipanini sjálvari, er innsett (kon­ stituerað) við skipanini, og kann tí ikki sjálv grunda skipanina. Okk­urt, sum liggur áðrenn skip- an­ina og broytingarregluna má gera tað arbeiðið. Onki betri boð er uppá tann pallin, sum mest grund­leggjandi grundar og heim­ ilar eini stjórnarskipan, enn sjálvt demokratiið – sjálvt fólkið á fólka­ atkvøðu. Sum Smith sigur (s. 91): ”Det ideologiske grunnlaget som domi­nerer vår tid, er hen­visn­ingen til folkesuverenitet. Folket be­stem­ mer selv hvordan felles­skabet skal styres, eller med andre ord: Det gir seg selv en konsti­tu­tion.” Politisku og fólkaræðisligu virð­ ini í okkara tíð eru tískil ímóti Løgtingsskrivstovuni. Tann fólka­ atkvøðan, sum er besti ella einasti løgfrøðiligi grundvøllur at grunda nýggja stjórnarskipan á, pínir Løgtingsskrivstovuna; tí fólka­ atkvøðan hevur ikki heimild í trin­ lægri løgtingslóg. Eisini James Madison, faðirin at ameri­konsku samveldisgrundlógini, sigur í The Federalist Papers nr. 40 frá 1788 (sum svar uppá líknandi kritikk, sum Løgtingsskrivstovan nú setir fram, at nýggja skipanin má fylgja broytingarregluni í tí gomlu) at fólkið við síni góðkenning vil lekja allan løgfrøðiligan iva um heimildina. Hetta tí at fólkið er hægsta kelda til allar løgfrøðiligar reglur í einum samfelag. Givin tann fortreyt, at vit tosa um eina nýggja skipan og ikki bara broyting av verandi, so er Løg­ tingsskrivstovan púrasta uttan løg­frøðiliga heimild til at mæla til burturvísing av upp­skot­in­ um hjá Framsókn og Tjóð­veldi. Tá tað er væl og virði­liga grund­ givið fyri omanfyri, at stjórn­ar­ skipanaruppskotið við elementi 1., 2. og 3. er ein nýggj og onnur skipan í mun til simplu 1. element grundlógina stýris­skipanar­lógina, so mugu vit leggja til grund sum próv­fast, at Løgtingsskrivstovan handlar í heimildarloysi. Sjálvt um talan einans var um at broyta verandi stýrisskipanarlóg, átti Løgtingsskrivstovan ikki at verið so sannførd um støðu sína. Framstandandi teoretikarar, sum amerikanski Akhil R. Amar (“The Consent of the Governed: Amending the Constitution Outside Art. V”, Columbia Law Review, s. 457, 1994), meina ikki, at broytingarreglan í grund­lógini kann standa einsa­ møll sjálvt í spurningum um at broyta verandi grundlóg. Hetta tí, at broytingarreglan kann ikki standa yvir fólkinum bein­leiðis á fólkaatkvøðu. Ein ørgrynna av ameri­kansku sam­veldis­lima­ stat­unum hava í eldri tíð broytt sínar grundlógir uttan mun til broytingarregluna í teimum gald­ andi skipanunum; hetta er eisini hent í førum sum við okk­ara stýrisskipanarlóg, har bara tingið kundi broyta eftir broyt­ingar­ regluni, men har fólkavaldur tjóð­ fundur (konvent) er kallaður saman at gera útkast at leggja beinleiðis fyri fólkið (Sí Roger Sherman Hoar, Constitutional Conventions, 1917, s. 38 og fram). Einasta veruliga grundgevingin fyri at kenna seg bundnan at eini broytingarreglu sum henni í § 57 í stýrisskipanarlógini er til tað enda­mál at forða fyri, at støðan hjá stýrisskipanarlógini sum hægri lóg verður undirgrivin. Men í ítøki­liga førinum kann sigast, at var stjórnarskipananaruppskotið einans nýggj stýrisskipanarlóg, so er ein fólkaatkvøða millum 6 og 12 mðr. eftir tingsamtyktina sum viðtøkuregla í § 56 og seinni broyt­ingarregla í 57 í uppskotinum mun­andi betri háttur enn seinna ting­samtyktin í § 57 í verandi stýris­ skipanarlóg til at skapar trekleika og demokratiskan legitimitet; v.ø.o. ein enn betri háttur til at geva henni støðu sum hægri lóg. Samanumtikið eru avgerandi argu­ mentini fyri at vera bundin av § 57 í stýrisskipanarlógini sera ivasom í mun til eina skipan í framhaldi av verandi stýrisskipanarlóg, og tey eru als ikki at fáa eyga á, um vit leggja okkara veruleika til grund, at stjórnarskiparuppskotið er ein nýggj og onnur skipan og ikki eitt framhald av stýrisskipanarlógini. Stjórnarskipanararbeiðið hevur mist moment, og Tjóðveldi og Fram­ sókn áttu tí ikki at trivialiserað hetta týdningarmikla prosjekt við at júka upp í saman í oyrað eini samgongu, sum kortini ikki tekur undir við tí ella hevur slíkar rað­ festingar. Tað fyri framtíðina mest syrgi­ liga er, at tað eydnaðist Løgtings­ skrivstovuni at gera tað løgfrøðiliga og politiskt púra absurda bluffið at fáa tingmenn at taka undir við – og eftir øllum at døma at trýsta uppskotsstillararnar úr Tjóð­ veldi og Framsókn at góðtaka – at broyt­ingarreglan í § 57 í løg­tings­ lógini um stýrisskipan er ein ævig forðing fyri, at løgtingslógin sjálv verður til eina fólksins lóg, ella at ein onnur og seinni fólksins lóg um stjórnarskipan nakrantíð kann koma í lag. Tíðargrein