hósdagur 16. oktober 2014síða 16

Fríggjadagur 17. oktober 2014 · Nr. 118 16 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 tíðargrein at røkka heilt út til endabrúkaran, sum veruliga kann merkja tær betringar, sum verða gjørdar. Hesi mál vórðu partur av tí, sum Sambandsflokkurin í valskránni gav lyfti um at loysa í hesum val­ skeiðnum. Víðarimenning á sosiala økinum Nú eldraøkið verður flutt til komm­ unurnar av umsita, vil ein og sami myndugleiki loysa uppgávurnar og eisini hava fíggjarligu ábyrgdina. At tænasturnar verða loystar í nærumhvørvinum eigur at hava við sær, at tænastan til borgaran gerst dygdarbetri og skjótari. Ætlanin er at umleið 390 mió.kr. fylgja við frá landinum til kommunurnar til at umsita eldraøkið. Peningurin er settur av á fíggj­ ar­lógaruppskotinum fyri 2015 til endurvenjing og við hesum verður nú tikið eitt fyrsta fet rætta vegin. Endurvenjing eigur at samskipast betur, men fyrst og fremst eru tað tey, sum fáa endurvenjing á Landssjúkrahúsinum, sum skulu hava enn meira endurvenjing. End­ ur­venjing er ein týðandi táttur at hjálpa fólki at fáa eitt virðiligt og eftir umstøðunum sjálvstøðugt lív, eftir skaða- og sjúkratilburð. Á Sernám verða bíðitíðirnar til sálarfrøðiligar kanningar og eyg­ leiðingar styttar úr í miðal einum ári í 3 mðr. - ein sálarfrøðingur verður settur í starv afturat. Tímajáttanin til serligan tørv í skúlunum hækkar eisini nakað. Skúlatilboðini á Rásini verður eisini uppraðfest í skipaðum sam­ starvi millum Mentamálaráðið og Almannamálaráðið, har Menta­ málaráðið tekur sær av skúla­part­ in­um og Almanna­mála­ráðið tekur sær av búð- og frítíðar­til­boð­num. Almanna­mála­ráðið hevur sett 1 mió. kr. av til Rásina og játtanin hjá Mentamálaráðið er eisini hækkað. Málið er at taka næmingar inn á Rásina á hvørjum ári. Ein flokkur afturat innan au­ tismu­økið byrjar á miðnámi kom­ andi summar. Og 1,2 mió. kr. eru settar av til onnur miðnámsskúlatilboð (breytir) til ung við serligum avbjóðingum. Hetta kunnu vera næmingar sum pendla ímillum rásina og mið­náms­ skúla ella næmingar sum búgva heima og ganga í skúla ella næm­ingar, ið búgva í øðrum bú­felagsskapum. Við øðrum oðrum verða skúla­ tilboð til ung við serlig­um tørvi umraðfest í fíggjar­lógar­upp­skot­ inum 2015 við 1,9 mió í MMR og 1 mió í AMR. Dentur verður í øllum førum lagdur á, at talan skal verða um heildartilboð, har búð- og frí­ tíðartilboð hanga saman. Sambandsflokkurin garanturin fyri vælferðini Eftir sosialu tølunum at døma og teimum ítøkiligu verkætlanum, sum eru vorðar til veruleika og eisini í mun til tað, sum er sett út í kortið, so er tað ongin ivi um, at tað verður Sambandsflokkurin, sum kann borga fyri, at vælferðin verður hildin viðlíka og ment kom­ andi árini. Sosiala menningin verður eis­ini best tryggja og ment m.a. gjøg­num ein ríkisfelagsskap, sum kann verða við til at veita okkum tann búskaparliga vælstand og tryggleika, sum øll í Føroyum hava tørva á og ynskja. kjak Altjóða sálarheilsudagur Sirið Stenberg Tjóðvedi Tann 10 oktobur er út­nevnd­ ur at vera altjóða sálar­heilsu­ dagur. Ein dagur har vit varpa ljós á sálarheilsuna, umstøður hjá sálarsjúkum, fyribyrging, viðgerð o.s.fr. Tað er gott, at vit hava slíkar dagar, so vit kunnu vera mint á sálarheilsuøkið og soleiðis steðga á og geva okkum far um lívið við sálarsjúku, og hvørji árin hetta hevur. Og ikki minst hvat vit øll kunnu gera fyri at betra um umstøðurnar hjá fólki við sálarligum trupulleikum. Sálarsjúka rakar breitt og tykist vera vaksandi. Annar hvør er avvarðandi verður sagt. Sjálv eri eg av tí áskoðan, at vit øll eru avvarðandi, tí vit varða øll av hvør øðr­um. Vit hava bæði eina sam­fe­ lags­liga, menniskjaliga og et­ iska skyldu at taka hond um hvønn annan. Søguliga hava vit ikki verið dugnalig at tikið okkum av sálarsjúkum. Í stóran mun hava hesi fólk livað undir vána korum, annaðhvørt í útlegd ella meira ella minni goymd burtur her hjá okkum. Og ofta bæði goymd og gloymd. Tíbetur eru glottar at hóma og psykiatriin tykist vera í blóma. Heim vera bygd til sálarsjúk, fleiri øki hava økispsykiatri, Fountain hús er komið og barnapsykiatari er settur. Og fokus er nú á, at sálarsjúka ikki nýtist at vera kronisk, og at góðir møguleikar eru bæði at koma seg aftur, og at fáa tað betri. Hetta er vitan, sum gevur vón. Fólk við sálarsjúku hava upplivað, og upplivað nokk enn at vera stigmatiseraði og kanska eisini útihýst. Hetta kemur týðiliga til sjóndar, tá ið sálarsjúk siga sína søgu. Og tíbetur eru tað fleiri og fleiri fólk við sálarsjúku, sum siga sína søgu. Tað kunnu og skulu vit læra av. Við opin­ leika og kunning kunnu vit øll blíva klókari, og læra okk­ um at handfara støðuna so­ leiðis, at vit megna at rúma hesum søgum. Harvið kunnu hesar søgur gerast søga. Tí hvat kann vera verri enn stigmatisering og isola­tión omaná tað at hava sálar­ligar trupul­leikar. Tað kann bara gera støðuna verri. Undir­ vís­ing og almenn kunning eru her lykla­orð, og her ger Sinnis­bati eitt stórt og neyð­ ugt arbeiði. Sálarheilsan má fáa sama status,og somu rúmd, sum likamliga heilsan. Skjót og góð hjálp má vera øllum í boði. Her eiga vit til dømis at arbeiða fram móti eini psyki­atriskari skaðastovu, so til ber at fáa hjálp her og nú. Somuleiðis má økis­psyki­ atriin styrkjast kring landið. Tað kann ikki góðtakast, at vit hava økir í landinum har sálarsjúk so at siga onga hjálp fáa. Ofta er støðan so vánalig, at hesi menniskju als ikki megna at ferðast til Havnar at fáa sær hjálp. Hjálpin má út til hesi menniskju. Tað eru heilt víst fólk í okkara landi, sum als ikki fáa rætta og nøktandi hjálp. Hetta ger, at hesi menniskju harvið missa ein stóran part av sínum lívi og lívsgóðsku, og liva í tí eg vil kalla í sálarligari armóð. Somuleiðis eigur fyribyrging av trupulleikum hjá ungum og sálaligt arbeiðsumhvørvi øki, ið eiga at fáa størri ans fram­yvir. Vónandi verður økispsyki­ a­triin útbygd nú fólk, sum hava havt fastan bústað á psyki­atriska deplinum flyta í sambýlið, og orka har­við verð­ur tøk innan psyki­ atriina. Tað skal vera mín vón og mítt ynski, at peningur ikki verður spardur á hesum øki, men verður brúktur til at seta á stovn tær tænastur vit í dag akutt standa og mangla. Somuleiðis eigur eitt mið­ víst arbeiði at vera gjørt fyri at fáa skipaða kreppuhjálp kring landið. Tíverri raka van­lukkur og skakandi til­ burðir við jøvnum millum­ bil­um. Í nøkrum førum eru av­leiðingarnar so mikið álvar­samar, at sálarlig kreppu­hjálp er neyðug. Men tíverri er hetta alt ov óskip­ að og tilvildarligt. Í nøkrum førum er als ongin kreppu­ hjálp at fáa. Hetta eiga og kunnu vit gera betri. Tí eitt er víst. Álvarsliga traumati­ ser­andi hendingar kunnu seta so djúp spor, at alt lívið verður merkt av tí og lívs­ leiðin darvað. Tað kunnu vit gera nakað við. Tað er vísindaliga staðfest,t at fólk við sálarsjúku hava lægri miðallivialdur enn onn­ur. Munurin er skelkandi. Fólk við sálarsjúku liva í mið­ al upp til 20 ár styttri enn onnur. Hetta er álvarsmál av teimum heilt stóru og krevur at vera tikið í størsta álvara. Her mugu munagóð tiltøk setast í verk. Vit kunnu ikki góðtaka at missa borgarar í góðum árum, men gera hvat vit kunnu fyri at betra um hetta. Samanumtikið eru nógv tøk tikin, sum vit veruliga skulu gleðast um, men enn er langt á mál. Meira vit fáa lýst støðuna betri blíva vit før fyri at skapa batar. Tí má ljós­kastarin áhaldandi setast á sálarheilsuna. Í okkara sam­felag skal ongin vera goymd­ur og gloymdur. Góðan sálarheilsudag Fyrst av øllum fari eg at takka fyri, at eg var boðin við til framløguna á Hotel Fø­royum um Flogoynna, sum bæði var djørv og spennandi við frískum íblástri, og sum Jóannes sjálvur sigur, so vóru ymiskar meiningar um hesa framtíðarverkætlanina. Tað vil so vera! Hinvegin síggi eg ídag 15. oktober í eini samrøðu, sum Sosialurin gjørdi við hann, at Jóannes sigur orða­rætt: “ ... Men søgan úr Norð­oyatunli­ num má bara ikki endurtaka seg, har man ikki visti, hvat grótið úr tunlinum skuldi brúkast til og tí bara vippaði tað á sjógv í Klaksvík”. Hetta er bæði skeivt, og harafturat haldi eg tað vera burturvið og óneyðugt at brúka í eini tílíkari samrøðu. Tá Miðbýarætlanin í Klaks­vík varð gjørd í 1987/88, og sam­stundis var farið at tosa um ætlan­ina fyri Norð­ oya­tunnilin, lá nevniliga í kort­unum, at grótið úr Norð­ oya­tunlinum skuldi brúkast til at fylla út “niðri á Sandi, sum vit málbóru okkum í samband við Miðbýin. Hetta var sostatt við í verk­ætlanini. Longri er tann søgan ikki. Hervið vóni eg at hava fingið hetta uppá pláss yvir fyri vinmanninum Jóannesi. Stutt rættleiðing til arkitektin Jóannes Petersen Jógvan við Keldu . . . Vælferðin hægstu raðfesting Framhald av síðu 15