hósdagur 12. februar 2015síða 20

Fríggjadagur 13. februar 2015 sosialurin 18 20 Bakgrund... orðadráttur Skulu barnakoppsetingar áse Lagt til rættis: eydna skaale JA! Guðrun Holm Jacobsen Í løtuni hevur stórt kjak tikið seg upp um barnakoppsetingar. Skal tað vera eitt frítt val, um foreldur lata børnini koppseta, ella eiga vit at áseta koppsetingar við lóg? Í løtuni eru tað níggju barnakoppsetingar, sum standa foreldrum í boði, umframt HPV koppsetingin, sum gentur kunnu fáa fyri lívmóðurhálskrabba. 3 mánaðir: DiTeKiPol-Hib + PCV 5 mánaðir: DiTeKiPol-Hib + PCV 12 mánaðir: DiTeKiPol-Hib + PCV 15 mánaðir: MFR 1 4 ár : MFR 2 (fødd 2004 ->) 5 ár : diTeKiPol booster 12 ár: MFR 2 (fødd 1996 -> 2003) 12 ár : HPV x 3 1 Tað er í lagið at foreldur hava eina sterka meining fyri ella ímóti koppseting, men barnið má ikki gerast gísli. Støðið eigur altíð at vera tikið í, hvat er barnsins besta. Eg skal viðganga, at lóggeving kann tykj­ast sum eitt víðgongt stig, og nøk­ ur foreldur halda kanska, at stat­urin ger seg inn á frælsið hjá tí ein­staka. Men tað er týdningarmikið at vísa á, at ein lóg um koppseting als ikki hevur til endamáls at gera seg inn á ’rættin’ hjá tí einstaka – tað snýr seg harafturímóti um rættin hjá barninum at verða vart ímóti lívshættisligum sjúkum. Ein lóg kann trygg­ja, at børn ikki gerast gíslar í eini veru­leika­fatan, sum foreldrini halda uppá. Lóggeving skal síggjast sum ein tryggleiki fyri barni. 2 Barnakoppsetingarprogrammið er grundað á bæði vís­inda­lig prógv umframt epi­der­mio­log­iskar kanningar. Síðan barna­kopp­set­ing­ arprogrammið var sett í verk, eru hes­ ar sjúkur næstan horvnar í okkara parti av heiminum. Samstundis eru flestu ser­frøðingar samdir um, at positivu árin­ini av koppseting eru nógv størri enn negativu árinini, sum higartil eru skrá­sett. 3 Ofta verð­ur sagt, at fleiri av barna­sjúk­u­num ikki eru lívs­ hætt­is­lig­ar fyri børn. Tað er rætt, at summar av sjúk­u­num í flestu førum geva mild symp­tom ella als eingi, men tann parturin av børnunum sum verða harðast rakt kunnu koma í lívshættisligar støð­ur og/ella fáa varandi mein. Har­um­ framt eru summar sjúkur verri at fáa sum vaksin og talar hetta eisini fyri at koppseta børn. 4 Næsta argumentið er eitt sindur meiri tekniskt at greiða frá. Ikki allar sjúkur eru vandamiklar orsakað av sjálvari bakteriuni. Summar sjúk­ ur eru serstakliga hættisligar, tí bakteriurnar útskilja eitrandi evni, sum eitt nú kunnu føra til lívs­ hættis­ligan stívkrampa (tetanus). Í hes­um føri er tað alneyðugt at hava andevni ímóti hesum eitrandi evni­ num í blóðinum beinavegin. Undir eini vanligari infektión tekur tað ofta kroppinum fleiri dagar, áðrenn fram­ leiðslan av andevnum av álvara fer í gongd, og tískil er verjan, sum kropp­ ur­in natúrliga kann veita undir ein­um stívkrampa, ov sein. Tí er al­neyðugt við eini koppseting, so vit hava andevni móti hesum eitrinum beina­vegin. 5 Barnakoppsetingarprogrammið er ikki bert fyri at verja børnini. Smitt­að børn kunnu bera sjúkuna til fólk við lágari immunverju (immuno­ suppre­siv), gomul fólk og barna­kon­ ur. Hendan sjúkan kann tískil gerast lívshættislig fyri onnur, sjálvt um berarin ikki gerst líka sjúkur. Har­um­ framt kunnu børn, sum bera smittu­na »røde hunde« smitta barnakonur, og hetta økir um vandan fyri fost­ur­skaða. 6 Allar infektiónir eru ikki lívs­ hættisligar beinavegin. Til døm­ is kunnu HPV-infektiónin (Human Papil­loma Virus) og hepatitis in­fek­ tión hava við sær øktan vanda fyri krabba í ávíkavist lívmóðurhálsi og liv­ur seinni í lívinum. 7 Í samband við koppseting verður tosa um sokallaða »herd- immu­ni­ty« (floks-immunverju). Í okk­ara parti av heiminum hava vit ein ógvu­liga høga herd-immunity, tí tey flestu eru koppsett. Hetta hevur við sær, at tey, sum ikki eru koppsett, hó­ast alt ikki verða smittað, tí tað eru so fáir smittuberar (tí øll jú eru kopp­sett). Eina próvførslu, eg havi hoyrt frá foreldrum, sum ikki lata børnini kopp­seta, er, at teirra barn ikki gerst sjúkt, hóast tað ikki er koppsett. Het­ta er tó ikki orsakað av, at barn teirra hevur eina serliga góða/sterka immun­verju, men tí at øll hini børn­ini í barnagarðinum eru koppsett og tí ikki kunnu smitta teirra barn. Í sam­band við herd-immunity verður tosa um eitt kritiskt lágmark, har ikki long­ur ber til at forða fyri, at farsóttir bróta út aftur, líka sum vit sóu, áðrenn barna­koppsetingarprogrammið varð inn­ført. Lóggeva vit fyri koppseting sleppa vit undan øllum iva um, at vit ­enda aftur har. Di-Te-Ki-Pol/Act-Hib fyri difteri, stívkrampa, kikhosta og polio, umframt hib-menigitis og bruna í barkalokinum. Pneumokokkoppseting fyri álvarsaman bruna, til dømis blóðeitran og menigitis. Meslingar-fárasjúku-reyðir hundar (eisini stytt MFR) Di-Te-Ki-Pol-booster Er ein endurkoppseting fyri difteri, stívkrampa, kikhosta, polio, hib- menigitis og bruna í barkalokinum. HPV - koppseting fyri lívmóðurhálskrabba. Mynd: Allan K. Davidsen Guðrun Holm Jacobsen Keypmannahavn Læknalesandi