mánadagur 16. februar 2015síða 14

Mánadagur 16. februar 2015 · Nr. 19 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 KJAK Gitte Klein, lærari Alt fleiri skúlar hava sein­ astu tíðina keypt næm­ing­ un­um teldlar. Í hesum sam­ bandi havi eg hugt eft­ir, hvat endamálið er við hesi milliónaútreiðslu, tí tað er givið, at lítið kjak hev­ ur verið um, hvørt tað er tað rætta at gera ella ikki. Danska PISA-kanningin frá 2012 vísir (og so kann mann hal­da um PISA, sum mann vil), at næmingar, sum hava teldl­ar sum undirvísingartól, klára seg verri enn teir næm­ ing­ar, sum ikki hava, og aðrar kann­ing­ar benda á, at teldilin í bes­ta føri ikki ger støðuna hjá vælvirkandi næm­ing­i­ num verri. Multitasking Tá mann velur at geva næm­ ing­um í fyrsta flokki teldl­ar, haldi eg tað vera áhuga­v­ ert at hyggja at heila­menn­ ingini. Granskarar ávara nevniliga um, at børn und­ir tvey ár als ikki skulu sígg­ja skerm – yvirhøvur. Or­søk­in er tann, at fyrstu ár­ini veks­ ur heilin nógv, og barn­ið skal læra eina rúgvu. Situr barn­ið við skermi, fer tíðin undan, og tað lærir ikki onn­ur týdningarmikil ting. Eitt annað, sum hendir, er, at heilin venur seg við tey skjótu skiftini, sum eru á skermi­num. Heilin lærir, at ein seyður glitrar, syngur og dans­ar. Tá barnið sostatt fer niðan í hagan og hyggur at ein­um veruligum seyði, keðir tað seg, tí heilin hevur lært, at tað skal meiri til. Kanningar vísa, at børn, sum hyggja í skerm, áðrenn tey eru tvey ár, økja sannlíkindini fyri at fáa trupulleikar við uppmerkseminum, tá tey sein­ni fara í skúla. Har­um­ framt framgongur, at týði­ ligt samband er millum skerm­nýtslu og evnini at hug­sav­na seg, tað vil siga, jú meiri skerm, børnini sígg­ ja, truplari verður tað at hugsavna seg um eitt nú at lesa og rokna. Orsøk­in er, at tey venja heilan við, at alt skal ganga skjótt fyri seg. Men læring er ein sein process, og tá heil­in veruliga skal læra nak­að nýtt og seinni duga at brúka tað, krevur tað hug­savn­ing. Jú meiri skerm børn­ini sostatt síggja, meiri stimbran krevur heilin fyri ikki at keða seg. Ein teldil gevur næminginum góðar møgu­ leikar at spæla ymisk spøl og so­leiðis venja heilan við skjót skifti, sum aftur ber við sær trupul­leikar at hugsavna seg og læra. Teldil sum motivatión Á heimasíðunum hjá skúlu­ num stendur millum lítið og einki um endamálið við at geva næmingunum hvør sín teldil, men eg fann tó ein skúla, sum hevur gjørt sær nakr­ar tankar um, hví tey skulu gera hesa umfatandi íløgu, og fari eg her at hyggja nærri at hesum punktum. Á heima­síðuni hjá skúlanum stend­ur millum annað: Vit liva í eini broyt­ing­ar­ tið, har ið tað gongur sera skjótt við menningini á KT- økinum, og børnini eru skjót at tilpassa seg til teir nýggju møguleikarnar, sum eru ein partur av teirra gerandis­degi, og skúlin fer at fáa tað trupl­ ari við at fanga næm­ing­ar­ nar, um skúlin ikki fylgir við á KT-økinum. Sambært hesi útsøgn snýr tað seg sostatt um, at ein orsøk til at geva næm­ ingunum teldil, er, at skúlin ynsk­ir at “fanga” næm­ing­ ar­nar. Orðið “fanga” leiðir tank­ar­nar aftur á motivatión – tað vil siga, at teldilin onkur­s­vegna skal motivera næm­ing­ar at læra. Eitt hitt mest nýtta ástøð­ ið um motivatión er Self- deter­mi­nat­ion theory (Deci & Ryan, 2000), sum lýsir moti­va­tión sum annaðhvørt uttara ella innara moti­va­ tión. Tá ein persónur er inn­ a­ra motiveraður, ger hann eitt hvørt av egnum hugi, tí tað gevur honum okkurt at gera tað. Tá mann er innara motiveraður, lær­ ir mann mest og er í flow. Tá ein persónur er uttara moti­verað­ur, kem­ur mo­ti­va­ tión­in ikki innaní­frá, men er stýrd av onkr­um útifrá. Tann uttara motivatiónin verður aftur býtt í fýra, har mann er meiri ella minni stýrdur av tí, sum kemur útifrá. Nýta vit ástøðið í samband við eina undir­ ví­s­ingar­støðu, er besta undirvísingarstøðan tann, har næmingurin er innara motiveraður fyri at læra. Tað vil siga, hann fer undir ar­beiðið, tí hann kennir, at tað gevur honum nakað. Men eingin er innara moti­ verað­ur alla tíð, og tí kann min­ni eisini gera tað. Trupul­ leikin, tá tosað verður um moti­vatión, er tó, at kann­ ing­ar vísa, at um mann er inn­ara motiveraður fyri at gera eitt hvørt og síðani fær eina gularót fyri at gera tað, sum mann annars er moti­ veraður til at gera fyri einki, so gongur tað út yvir motiva­ tiónina og elvir til, at motiva­ tión­in fellur. Venda vit aftur til teldla­rnar sum motivatión fyri at læra, kunnu teldlarnir sambært hesum elva til, at næm­ingar, sum eru innara motiver­aðir fyri at læra, verða minni motiveraðir, tí teir fáa eina gularót (teldilin) aftur­fyri. Men hvat so við teimum næm­ing­um, sum eru ómotiver­aðir? Kann teldilin nýtast sum gularót til teirra? Odd­er kommuna hevur ging­ið undan í Danmark, tá tað snýr seg um teldlar til næmingar. Í fjør varð eitt úrslit av, hvussu tað hev­ur gingist við at nýta teldl­ar í studentaskúlunum, al­ manna­kunn­gjørt. Tað vísti, at teldil­in einans virkar moti­ ver­andi í byrjanini. So skjótt nýggj­heitsvirðið er farið, og fokus á umheimin minkar, mink­ar motivatiónin eisini. Við øðrum orðum megnar teldil­in hvørki at motivera teir næm­ingar, sum eru illa fyri ella teir, sum er væl fyri. Teldil­in megnar sostatt ikki at liva upp til endamálið at “fanga” næmingarnar. Tá vit hava beint burtur enda­málið at nýta teldil í undir­vísindini, tí hann skal motivera næmingarnar, verð­ur farið eitt stig víðari at hyggja at næsta punktinum. Teldilin skal lyfta støðið Skúlin sigur á heimasíðu sín­ari, at teldilin fer at lyfta støð­ið í undirvísingini – ser­ liga hjá teimum børnum, sum hava tungt við at læra. Ein teldil kann í sjálvum sær ongantíð lyfta nakað støði – tað eru ikki talgildu am­boðini, sum lyfta, men tal­ gildu amboðini geva rúm fyri øðrvísi undirvísing. Mann fær ta fatan, at teldlunýtslan snýr seg um at finna røttu appir­nar og soleiðis gera undir­vís­ingina góða og moti­ver­an­di. Men stór kann­ing frá 2012 vísir, at tær flestu appirnar eru mentar á slíkan hátt, at tær venja ein førleika eitt nú tabel og eru tøkniligt glitur. Tær eru fínar, um tú skalt duga okkurt uttanat her og nú, men skal vitanin goymast, so tú kanst brúka hana eitt nú krit­iskt, so røkka appirnar ikki endamálinum. Sum er, verður teldilin í mongum førum nýttur sum lesibók – tað vil siga, at næm­ing­urin sleppur undan eini tung­ari tasku og í staðin hev­ur bøkurnar á teldlinum. Granskingarúrslit vísa, at næmingar, sum lesa tekst á skermi, ikki skilja tekst­ in eins væl, sum tá hann verður lisin á pappíri. Tá tú lesur á skermi, er neyð­ ugt at skrolla. Hetta, at gera tvey ting samtíðis, ger, at heilin multitaskar. Multi­ tasking elvir aftur til, at heilin fatanarliga verð­ur ovbyrjaður. Ljósið á teldli­ num elvir til møði, eins og fatan­in av, hvussu langur tekst­urin er, og hvar ávis ting hava staðið í tekstinum, mang­la. Umframt hetta ávirk­ar manglandi kenslan av sjálvari bókini ella pappíri­ num eisini fatanina. Eitt ann­ að, sum ger seg galdandi, er, at børn, sum lesa á skermi, oftari kenna strongd og møði, tí skermurin krevur meiri av teimum fatanarliga (Mangen, Walgermo & Brønn­ick, 2013). Gransking vísir, at tá tað snýr seg um truplan tekst, tað vil siga tekst, ið krevur, at næm­ing­urin hugsar seg um, skilur hann nógv betri tað, sum verður lisið á pappíri. Er teksturin stuttur og lætt­ ur, megna næmingar at svara rætt upp á spurningar viðvíkjandi innihaldi, men teir næmingar, sum hava lis­ið á pappíri, skilja tekstin nógv betri enn næmingar, sum hava lisið á skermi. (Mang­en, Walgermo & Brønn­ick, 2013). Tað, sum næm­ing­ar lesa á pappíri, festir seg sostatt betri, eins og næmingar duga betri at nýta vitanina. Mann kann siga, at vitanin, ið verður ogn­að á skermi, er ein vitan, sum ikki kann brúkast til annað enn her og nú at svara rætt ella skeivt upp á eitt spurna­skema, og gevur ikki eitt djúpri innlit í tað lærda. Easy come easy go. Teldilin elvir ikki til, at næm­ingurin lærir at hugsa sjálv­støðugt og kritiskt. Tað, sum veruliga flytur næm­ing­ in, er relatiónin millum hann, læraran og hinar næm­ing­ar­ nar og sostatt ikki tøknin. Teldilin sum arbeiðsamboð Ein annar stórur trupulleiki er, at teldilin gevur næm­ ingi­num nógvar aðrar møgu­leikar. Við teldlinum er tað nevniliga sera lætt bara líka at spæla MineCraft ella fara inn á facebook, serliga í støðum, tá teksturin er trupul. Hesir møguleikar ganga aftur út yvir fatanina, og tað, sum tú lesur, tí tú ikki ert hugsavnaður í tí, tú gert. Tey flestu vaksnu vita, hvussu skjótt tað er líka at kan­na teldupost, meðan mann ger okkurt annað, og tað sama gera børnini. Eftirmetingin av til­taki­ num í Odder kommunu vísti, at teldilin er lættur at flyta, og at hetta elvir til, at næmingar kunnu taka hann við sær alla staðni á skúla­ num. Hann er skjótur at tendra, og battaríið heldur ein skúladag. Hinvegin verð­ur fýlst at, at teldlinum mangl­ar eitt veruligt knappa­borð, og at tað er trupult at arbeiða við tí, sum er. Tað, sum serliga gjørdi teldlin óegnaðan, var, at næmingar ofta vórðu ørkymlaðir og illa órógvaðir av øllum teimum møgu­ leikum teldilin gevur at gera onnur ting. Viðmæli Skulu vit so hava skúla utt­ a­n tøkni? Sjálvandi skulu vit ikki tað – tøknin er frá­ lík, tá hon verður nýtt við skili. Men at halda, at tað at geva næmingunum hvør sín teldil og síðani hava undir­ vísing sum vant bara við hesum miðli, flytur als einki. Gransk­arar eru samdir um, at sum er, eru appirnar til teldilin ikki við til at gera næm­ingar til sjálvstøðugt hugs­andi menniskju. At brúka teldilin sum lesiamboð er heldur ikki hóskandi, um tey skulu kunna gagnnýta tað, tey lesa. Tøknin kann tvørtur­ímóti nýtast, eitt nú til at lata næmingar gera upp­tøkur og framleiða tilfar, tí hann er lættur at taka við sær, eins og onkrar skipanir eru mentar til næmingar, sum hava trupult við at lesa, men til tað er ikki neyðugt, at all­ir næmingar fáa ein teldil at umsita sjálvir, tí í teirri løtu tú gevur næminginum ein teldil, hevur hann sum sagt møguleika fyri størri skerm­nýtslu, sum aftur gong­ur út yvir hugsavning og lær­ing. Skúlar, sum umhugsa at lata næmingarnar hava tel­dil, eiga at lata hann ligg­ ja í skúlanum, soleiðis at hann bert verður nýttur í sambandi við serliga undir­ vísing og ikki í fríløtum. Næm­ing­arnir nýta skerm ein stóran part av degnum sum er, og tað gongur aftur út yvir innlæringina. Lærarar, sum starvast á skúl­um, har tráðleyst net er, vita, at næmingar, sum hava net­sam­band, sita at kalla alt fríkorterið og hyggja nið­ ur í skermin. Hetta elvir til manglandi veruliga nær­ veru við floksfelagar og gong­ur út yvir teirra sosiala før­leika – har samskift verð­ ur andlit til andlits – kann nevna, at empatisku evnini hjá børnum seinastu árini er minkað við 75%, har tann størsta minkingin er farin fram seinastu 10 árini. Tí er tað umráðandi, at næmingar – serliga teir yngru – ikki sita við teldlinum í frí­korter­un­ um, men heldur nýta tíð og orku upp á veruligt sam­ band. Latið vera við at nýta teldil­in sum gularót við eitt nú at lova næmingunum at nýta hann, tá annað arbeiðið er liðugt. Hetta kann elva til, at næmingarnir skunda sær at gera uppgávuna, og so er ein­ki vunnið. Eitt er, at teldlarnir kosta nógv­ar pengar, pengar, sum skúlin kundi nýtt til onnur ting: upplivingar og undirvísingartilfar til dømis. Men tann stóra prísin rinda næm­ing­ar­nir, sum fáa lættari atgongd til skerm – bæði heima og í skúla. Teldlar í skúlunum - ein óumhugsað og ógrundað íløga