hósdagur 28. mai 2015síða 21

FRÍGGJADAGUR 29. MAI 2015 SOSIALURIN 60 21 TÍÐARGREIN TÍÐARGREIN Tíðargreinin verður skrivað av skiftandi fólkum, sum ikki dagliga eru knýtt at blaðnum. Evnini eru ymisk, men viðgera øll okkurt evni, sum er viðkomandi fyri tíðina júst nú. Katrin á Neystabø aðalskrivari í Amnesty Føroya Deild S tutt eftir, at popp-drotningin Madonna var flutt til New York at royna eydnuna, varð hon neyðtikin. Hon var 19 ára gomul, ov sein til ein dansitíma, og hurðin til venjingarhølið var stongd. Hon hevði ikki pening at ringja frá mynttelefonini uttanfyri, og tá ein vinarligur maður beyð henni við sær heim at lána telefonina, játtaði hon. Sama kvøld varð hon við knívi noydd út á eitt tak og neyðtikin. Madonna er í dag 56 ára gomul, men tað gingu fleiri enn trý ártíggju, áðrenn hon valdi at tosa um neyðtøkuna. Hví valdi henda sterka kvinna at dylja hend­ingina, og hví valdi hon ikki at melda? »Skaðin var longu hendur«, segði Madonna í samrøðu í mars í 2015, tá hon umrøddi traumatiserandi til­ burðin. »Tað var ikki tað vert. Tað var ov eyðmýkjandi«. Madonna varpaði ljós á, hví neyð­ tøkur eru eitt tað mest ósjónliga brots­verkið í samfelagnum, og hví kann­ingar vísa, at bert ein brotpartur av neyðtøkum verða meldaðar. Tað er ov eyðmýkjandi at setast í bás sum neyðtøkuoffur, og hetta er ein stórur trupulleiki fyri rættarstøðuna hjá viðkomandi. Sambært norðurlendskari kann­ ing, sum Amnesty gjørdi í 2010, upp­ liva neyðtøkuoffur, at myndug­leikar seta spurnartekin við teirra trúvirði. Hóast sjónlig tekin á kroppinum er teirra sak ofta ov veik. Í eini kanning, sum danska deildin hjá Amnesty gjørdi í ár, svaraði ein av sjey, at ein kvinna, sum sjálvboðin fer heim við einum manni eftir t.d. eitt ball ella ein býtúr, hevur ábyrgd sjálv, um hon verður neyðtikin. Eitt nei er sostatt ikki eitt nei í øllum førum. Hetta er serliga hugstoytt, tá hugsað verður um, at flestu neyðtøkur eru sonevndar »kontaktneyðtøkur«, har offur og neyðtakari kennast framm­anundan. Og hetta boðar frá, at neyðugt er arbeiða við eini hugburðsbroyting, tí eitt ja til kaffi merkir sjálvandi ikki ja til sex. Hjálparsleys kunning Veruleikin anno 2015 er, at støðan hjá føroyskum neyðtøkuoffrum er verri enn í okkara grannalondum. Mótvegis okkara grannalondum finst eingin almenn kunning um, hvat ein skal gera og hvørji rætt­indi ein hevur, um ein hevur ver­ið fyri neyðtøku. Tú kanst ikki »googla« teg fram til nakað. Einki kemur fram á heimasíðunum hjá Lands­ sjúkrahúsinum ella løgregluni, tá tú leitar við orðinum »neyðtøka«. So hvat er at gera, um tú eisini ert bangin fyri avleiðingunum av at ringja til løgregluna? Ein kann sjálvandi ringja til læknavaktina, men tankin um at sita í einum almennum bíðirúmi fær fleiri at halda seg aftur í hesi sárbæru støðu. Eingin kanning Á Landssjúkrahúsinum er hjálpin eisini avmarkað. Tí í hesi skelkandi støðu skal ein taka eina skjóta avgerð um at melda málið, áðrenn ein fær møguleikan at kannast av einum lækna og m.a. tryggja spor av eini neyðtøku og at prógva sína søk seinni. Tí fyri at fáa kanning eftir neyðtøku krevst, at neyðtøkan verður meldað til løgregluna áðrenn. Amnesty undrast stórliga á hesa mannagongd, serliga tá tað sambært løgregluni er avgerandi fyri kanningararbeiðið og prógvini, at kanningin fer fram so skjótt sum gjørligt – helst áðrenn ein hevur verið í bað, á vesi, bustað tenn ella skift klæði. Hetta er ein ómenniskjanslig mannagongd, sum átti at verið endurskoðað. Í grannalondum okkara eru møgu­leikarnir nógv betri. Googlar tú um neyðtøku, finnur tú fram til nærmastu neyðtøkumiðstøð, har ein fær kunning, tryggleika, sálar­frøðing, sexolog, sosialráðgeva og læknafrøðiliga kanning, áðrenn løgreglan kemur inn í leikin. Spor og prógv verða goymd í tríggjar mánaðir, meðan offrið kann umhugsa sína støðu. Raðfylgjan er vend á høvdið, og rættartrygdin er nógv betri. Sum støðan er í dag kann eitt neyð­tøkuoffur heldur ikki tryggja egna sálarliga heilsu, tí hóast ein lækni kann velja at senda eina ávísing til Psykiatriska depilin, so er bíðitíðin ofta drúgv, og vandin fyri varandi sálarligum løstum er vaksandi. Hálv revsing fyri summar neyðtøkur Men Føroyar eru ikki bara afturút­ sigldar í mun til kunning og manna­ gongdir. Lógarverkið, sum endur­ speglar, hvat vit sum samfelag meta vera rætt og skeivt, er eisini frá eini farnari tíð. Galdandi revsilóg gevur avsláttur á summum økjum. Ein neyðtøka av einum verjuleysum, har offrið t.d. er rúsað ella svevur, gevur bara hálva revsing, og í fleiri førum er neyðtøka, sum fer fram í hjúnarbandinum, als ikki revsiverd. Við øðrum orðum leggur lógin upp til hálvar og heilar neyðtøkur, og tað undirgrevur meginregluna um, at eitt nei er eitt nei, og at øll neyðtøkuoffur hava 100 prosent javnrættindi. Um­ framt hetta umtalar núverandi revsilóg eina neyðtøku sum eitt »siðamisbrot«, sum vanliga sipar til almennan moral. Í staðin átti lógin at lagt dent á kropsliga sjálvræðið hjá øllum menniskjum og kalla eina neyðtøku fyri eitt seksualbrotsverk. Hóast allir myndugleikar siga seg stuðla rættinum til kropsligt sjálv­ ræði, trongja bæði lóg og manna­ gongdir til grundleggjandi eftir­ meting. Amnesty Føroya Deild fer í summar at heita á politisku skipanina og á okkara myndugleikar um at broyta bæði mannagongdir og lóg í mun til hendan átrokandi spurning. Og vit fara eisini á summartiltøkum at tosa um, hví eitt ja til ein kaffimunn sjálvandi ikki eisini er eitt ja til sex. Ja til kaffi merkir ikki ja til sex HJÁSITI: Tá neyðtøka verður meldað til løg­ regluna, hevur órætt­ aða rætt til at fáa ein hjásita, sum skal hjálpa og vegleiða í sárbæru støðuni. Sjálvt um løg­ reglan skal upp­lýsa um hendan lógartryggjaða rætt, so vísir tað seg, at hjásitin kemur alt ov seint inn í leikin. »Eitt nei er sostatt ikki eitt nei í øllum førum. Hetta er serliga hugstoytt, tá hugsað verður um, at flestu neyðtøkur eru sonevndar ”kontaktneyðtøkur”, har offur og neyðtakari kennast frammanundan. Og hetta boðar frá, at neyðugt er arbeiða eini hugburðsbroyting, tí eitt ja til kaffi merkir sjálvandi ikki ja til sex« MYND: INGILÍN STRØM