hósdagur 28. mai 2015síða 52

12 Mentanarblaðið hjá Miðlahúsinum 5 • 29. mai 2015 Lætti láturin fyllir rúmið, og eg royni í høvdinum at rokna út, hvussu gomul hon hevur verið. Kanska mitt í fjøritunum. Kanska eldri. Aldur kann eftir øllum at døma vera líka óstøðuður sum føroysku árstíðirnar. Í øllum førum hjá leitandi, granskandi menniskjum sum Ásu Hátún. Tíðin og ullin kunnu ikki endurskapast Tá Ása var barn, vóru tað ikki hugnaligar kanoir, men vanda­miklar minur, sum bóltaðu runt í sjónum. Hon vaks upp í Kvívík undir krígnum, og tað var ein serlig tíð. Mamman, Jóhanna Haraldsen, hevði tikið lærara­ prógv í 1920 og hevði síðan fingið starv í Kvívík, har hon var einsamøll lærarinda hjá á leið 60 skúlabørnum. Í Kvívík hitti hon Kristian Jensen, tey giftust og fingu fýra børn. Stutt áðrenn annar heimsbardaga byrjaði, rakti ein sorgarleikur familjuna, tá yngsta systurin doyði í vanlukku einans trý ára gomul. Ása var tá fimm ár, beiggin fýra og elsta systirin seks. – Allar familjur hava sítt, men vanlukkan rakti okk­ um hart og kom at merkja okkum øll restina av lívinum. Mamma segði lærarastarvið frá sær. Tað bleiv ikki tosað um slíkt, eg kann ikki minnast, at nakar segði nakað um tað. Men tað fylti nógv, og tað fyllir enn. Undir krígnum búsettust nakrir enskir hermenn í bygdini, og kríggið var heilt nærverandi. Onkrar dagar hoyrdust bumbuflogførini flúgva inn á Vestmanna, onkun­tíð rak mina inn á víkina, og um kvøldarnar savn­ aðust menninir í teimum fáu húsunum, sum høvdu út­ varps­tól. – Tað vóru fá radio í bygdini, og eitt var hjá okkum. Og har komu nógvir menn inn at lurta. Tað skróvaði so illa, at vit børn máttu vera pinnastill. Teir lurtaðu eftir nor­mann­inum, tí tað skilti mann so dánt, og so varð diskuterað. Vit dugdu nøvnini á øllum hesum ymisku her­førarunum og hildu við tí og tí, t.d. minnist eg væl, at teir tosaðu nógv um Montgomery. Óvissan um, hvussu skyldfólk í Danmark høvdu tað, var eisini ein partur av krígnum. Eins og óttin fyri bygdarmonnunum, sum sigldu millum Ísland og Ongland við fiski. – Eg minnist ein dagin í skúlanum, at tvær gentur javn­gamlar við meg og systir mína vórðu biðnar um at koma út úr skúlastovuni. Pápin var við føroyskum skipi, og tað var farið. Ása stegðar eina løtu. – Vit sótu eftir í stovuni, og tá vit so komu í fríkorter, vistu vit, at pápi teirra var deyður. – Tað er ringt at greiða frá tíðini, tí tað var ein heilt onn­ur verð. Tíðin var so serlig, at hon kann ikki endur­ skap­ast. Bygdin var myrkaløgd, og krígsdramaið var heilt undir húðini á okkum. – Vit kundu heldur einki keypa. Plagg fekst ikki til keyps, so mamma og grannakonan høvdu vev stand­ andi, og abbi spann og spann. Ása eygleiddi arbeiðið hjá mammuni og abbanum, men tað var ikki fyrr enn fleiri ár seinni, at hon sjálv fór í holt við ullina. Og tá – í 1970unum – trúði mamma henn­ara lítið uppá, at tað fór at eydnast at vekja al­ mennan áhuga fyri ullini. – Eftir kríggið kom sovorðið praktfult, mjúkt tógv úr Onglandi, og áhugin fyri føroysku ullini minkaði, og rokkar og tílíkt varð goymt burtur. Tá eg so byrjaði at fáast við ull, segði mamma bara »tvætl í teg, ullin verður ongantíð modernað aftur.« Fyri henni – og fyri nógv onnur – var ullin knýtt at stríði og møði. – Men ullin er genial. Granskarar hava roynt at funnið eitt tilfar, sum er líka gott sum ull, men tað letur seg ikki gera. Hon kann ikki kopierast. At síggja møguleikarnar í tilfarinum Í kjallaranum við hús hevur Ása arbeiðsrúm við ull, tógvi og tøvdum lutum. Líka síðan hon fekk áhuga fyri ull og tøving, hevur hon granskað ymiskar møguleikar og hevur eisini leitað sær vitan hjá bæði føroyskum og út­lendskum mentafólkum. Málið hevur altíð verið at fáa tað besta úr bæði tí bleytastu skinnullini, tí sterku vár­ullini og tí stívasta broddinum. At finna ullinta creme de la creme. – Onga aðrastaðni gongur seyðurin úti alt árið, men sjálvt um okkum dámar at siga, at føroyska ullin er tann besta í verðini, so eru tað bara tóm orð. Vit vita tað ikki, vit gera lítið og einki fyri at kanna tað, og vit gera heldur einki serligt fyri at fáa tað besta burtur úr henni. Eg hevði ynskt, at vit býttu ullina upp eftir, hvat vit leitaðu eftir. Eg eri ikki granskari, men eg havi roynt at dokumentera, hvat ymsu blandingarnar kunnu. – Broddurin er stívur og ómøguligur, men fyrr seym­ aðu tey knapphol við tráði, sum var spunnin í drignum broddi. Tað var eiturfínur og kolandi sterkur tráður. Í hinum endanum hava vit nappaðu skinnullina, sum er tað allarbleytasta, ið finst. – Í millum hesi útmørkini hava vit so ymiskar bland­ ingar. Tey gomlu dugdu at fáa tað besta burturúr. Til skips­troyggjur blandaðu tey til dømis sterkan brodd og heilt mjúka ull. Til barnatroyggjur blandaðu tey ónapp­ aða skinnull og várull. Tað ræður um at finna fram til tað, sum tilfarið bjóðar inn til. Bæði tá tað snýr seg um ull og um menniskju. – Hvussu tá? – Til dømis broddurin. Hann er so illa lýddur, tí hann prikar, men hann hevur sanniliga sínar styrkir. Eg At finna fram til tað sum tilfarið bjóðar inn til Ása Hátún