hósdagur 25. juni 2015síða 53

21 Mentanarblaðið hjá Miðlahúsinum 6 • 26. juni 2015 Henriette Harris: Tyskland er et land for voksne. 256 síður, innbundin. 276 krónur (prísur hjá Rit & Ráki). Gyldendal, 2015. Henriette Harris, sum skrivaði vælumtóktu bókina Berlin, Berlin (2009), hevur júst givið enn eina ferða­ bók út um Týskland. Hesa ferð um seks ymiskar býir. Nýggja bókin hevur heitið Tyskland er et land for voksne/ seks byer. Talan er ikki um eina ferðahandbók, men um eina bók, ið varpar ljós á serligu mentanina, sum býirnir hvør sær umboða. Hetta er ein forkunnug og áhugaverd bók við góðum søgum. Býirnir, ið verða lýstir, eru Lübeck, München, Weimar, Leipzig, Bonn og Frankfurt am Main. Í part­ inum um Lübeck verður býurin lýstur ígjøgnum nakrar útvaldar persónar, ið hava havt serligan týdning fyri gamla hansabýin, ið hevði tøtt sambond norðureftir – ikki minst til Bergens, og sum var ein av ríkastu og týdningar­mestu býum í miðøld. Í býnum hava tríggir nobel­heiðurs­lønarvinnarar hildið til. Teir eru Thomas Mann, Willy Brandt og Günther Grass. Umframt hesar er m.a. søgan um eygnalæknan, ið hevði serliga um­ sorgan fyri Edvard Munch, søgan um prestin, ið lat seg tøla av nationalsosialistisku hugsjónini, men seinni vendi henni bakið og fór í deyðan sum mótstøðumaður. Per­sóns­søgurnar eru vovnar saman við býarsøguni, og gevur hetta lesaranum eina kenslu av at sleppa at kaga aftur um vælhildnu húsafasadurnar í vakra og hugnaliga Lübeck. Hetta mynstrið, at flætta persóns­ søgur saman við býarsøguni, gongur aftur í øllum pørt­ unum. Inn ímillum allar partarnar eru nakrar síður við hentum slóðum, har nærri kunning er um ymisku bý­ irnar. Eg havi hug at leggja aftrat, at perlan Travemünde kann røkkast við býarbussinum úr Lübeck eftir fáum minuttum. Eisini havi eg hug at nevna Hamburg, sum liggur einans góðar 50 km frá Lübeck. Hamburg er so sera vakur og áhugaverdur, ikki minst HafenCity-økið og virðis­lønta Ballinstadt-savnið, ið lýsir søguna hjá útflytarum frá 1850 til 1938 á serliga viðkomandi hátt. Í hesi søguni sæst søgan hjá Evropa aftur. Úr Lübeck verður farið til München, har serliga verður gjørt burtur úr býnum sum avant­ gardiskur listabýur. Ludwig I av Bayern, hvørs týdn­ingur fyri München ikki kann yvir­ metast, elskaði list og konu­fólk. Søgan um hansara van­lukku­ liga samband við ávísa kvinnu verður søgd. Umframt onnur, m.o. listafólkini Münter og Kandinsky, hitta vit eisini Sophie Scholl, ið nokt­aði at fylgja brúna streym­inum og mátti gjalda fyri sítt ólýdni við lívinum. Úr München flyta vit okkum til aldargomlu mentanarháborgina Weimar, har Goethe og Schiller báðir búleikaðust, og har týningarlegan Buchenwald minnir á ræðuleikarnar í nasitíðini. Í portrinum inn til týningarleguna gjørdi ungi arkitekturin Ehrlich, ið var fangi í leguni, innskriftina “Jeder das seine” (øll fáa sum uppiborið) við modernaðu skrifttýpuni, ið eyðkennir Bauhaus-stílin. Innskriftin vendir inneftir, so fangarnir sóu hana, men nasistarnir varnaðust ikki modernitetin í inn­skriftini. Úr München verður farið til Leipzig, har tónleikur og friðar­ liga kollveltingin í 1989, verða flættað saman við býarsøguni. Vit hoyra um Bach og Mendelsohn, um persónar innan friðar­ligu rørsluna, ið helt til í kirkj­unum, og um býin, sum nú hevur ment seg til ein spennandi bý, sum fólk leita til. Næsti býur á skránni er Bonn, gamli høvuðsstaðurin frá 1949 til 1999. Vit hoyra um m.o. Beethoven og Petru Kelly, ið var við til at stovna flokkin Tey Grønu. Bæði hava tey sera áhuga­ verdar og syrgiligar lívssøgur. Síðsti býurin er Frankfurt am Main, sum er kendur fyri mongu háhúsini og sum penga- og bankabýur. Her verður langa søgan hjá jødunum í býnum lýst, m.a. søgan um ættina Frank (hjá Onnu Frank), ið hevði búleikast í bý­num mong ættarlið. Fleiri ferð eru jødarnir í býnum vorðnir nærum fullkomiliga týndir, men í dag eru teir aftur sjónligir í býnum. Vit hoyra um søguna hjá fýra ymiskum ættarliðum. Eg havi hug at viðmerkja, at Michel Bergmann hevur skrivað áhugaverda og virðis­ lønta skaldsøgu Die Teilacher (dtv-forlagið, 2010) um jødarnar í býnum. Um høvundin: Henriette Harris (f. 1971) er dani og búsitandi í Berlin. Hon hevur tey seinastu árini starvast sum blaðfólk fyri danskar fjølmiðlar. Týskland er annað enn Berlin Lydia Didriksen Ummæli Lata føroyskan fisk í spanskan búna Johannes Jensen heldur tað vera í lagi, at fólk fáa sær ein bita við lættsaltaða fiskinum. Og tíbetur kann eingin gera av, hvat grannin etur. Tað skerst ikki burtur, at føroyingar vilja á ein ella annan hátt hava ein saltráka í fisk­ inum. Men nógvir spaniólar hava fram­ vegis eina aðra hugsan. Og tað vísir seg, at spanska matgerðarlistin hevur tørv á bacalao-mentanini. Í Føroyum er Barbara vorðin slóðbrótandi á hesum øki og bjóðar tríggjar ymiskar bacalao- rættir umframt ein nippirætt. "Søgan gongur heilt aftur til tær fyrstu klippfiskalastirnar, sum fóru úr Føroyum til Spania. Vit vildu hava ein bita av tí heimskendu matmentanini – vit lata føroyskan fisk í spanskan búnað," sigur Johannes Jensen. Líta vit aftur á heimsframsýningina í 1929, so hava vit uppiborið at fáa nakað aftur frá spaniólum. Føroyskur fiskur var á matskránni eitt av kvøldunum í Barce­lona. Eitt spanskt blað skrivaði, at føroyski klippfiskurin fekk so nógv rós, at har vantaði bara, at onkur við skalda­gávum reistist og heiðraði toskin við eini yrking. At maturin veruliga var góður, bendi umrøðan í blaðnum La Publicidad á. Har stóð millum annað: “Um døgurðagestirnir vóru av­mark­ aðir í tali, var maturin so mikið meira fram­úr­skarandi, at luttakararnir í langa tíð kunnu siga, at betri máltíð høvdu teir ikki fingið í lívinum.” Má eta fiskin saman við øðrum Í teimum flestu sponsku uppskriftunum stendur, at húsmóðurin ella kokkurin skulu smakka fiskin, áðrenn hann verð­ur stoktur ella bakaður. Útvatning vald­ast og er ymisk, alt eftir hvussu stór fløkini eru, ella hvussu ofta vatnið verður skift. Á sama hátt ber illa til at siga, hvussu leingi eitt flak skal liggja í salti, til tað er lættsaltað. Miðaltjúkt flak skal hava einar fimm tímar í grovum salti. Smakka fiskin ráan ella sker ein bita at kóka í fimm minuttir og smakka so. Er hann ov saltur, kanst tú vatna hann út eina løtu. Tá eg eri á floti, salti eg altíð tey størstu fløkini. Tú kanst salta niðurfyri og frysta. Tú kanst eisini salta fløk, sum hava verið fryst. Men tiðna tey fyrst í vakuum­pakningi í so køldum vatni, sum møguligt, so missa tey ikki so nógva vætu. Konan stendur fyri eplamorlinum. Hon plagar at koyra eitt sindur av smøri, nakað av mjólk, pipar og kroystan hvítleyk í. Leykurin skal vera væl stoktur, ikki minni enn hálvan tíma í passaligum hita. Fløkini við stokta leykinum fara í ovnin í folioskamtum, sum svara til eitt fólk. Miðalstór fløk havi eg í ovninum í ikki longur enn 10-12 minuttir á 200 stigum. Sum sagt dámar mær best at hava so lítið sum møguligt afturvið. Onnur vilja hava grønmeti og onkur kanska sós. Ein kræklingaforrættur hóskar væl, men feskir kræklingar eru ikki so lættir at fáa hendur á her, sum í Spania. Eg havi so stóra virðing fyri tosk­ inum, at eg eti hann ongatíð einsa­ mallur. Eg má njóta fiskin saman øðrum, so vit kunnu snakka um hann. Og vit geva okkum góðar stundir. Hvør biti er partur av aldarlongu ferðingini hjá klipp­fisk­inum. Chablis hvítvín er gott aftur­við, men vatn, súrepladjús ella mjólk er eisini gott. Lættsaltaður toskur og eplamorl a la høvundans. Henda dagin høvdu vit langskel sum forrætt