hósdagur 22. oktober 2015síða 15

Fríggjadagur 23. oktober 2015 sosialurin 122 15 Útlendsk rák komin fyri at vera Ræstur fiskur, skerpikjøt, turrur fiskur og grind, hetta er millum tað ið flestu okkara hugsað, tá ið vit tosa um føroyska matmentan Tjóðhild Patursson M en døgurðaborðið hjá flestu føroyingum sær nógv øðrvísi út, og eisini føroyingar vera ávirkaðir av altjóða matrákum og mat áskoð­anum. Paleo, 5:2, lowcarb og annar serkostur eru vorðin gerandis­ orð, men tað ið møguliga liggur allar longst burturi frá siðubunda før­ oyska matinum, er vegetariskur og veganskur kostur. Tað finnast ikki tøl fyri hvussu nógvir vegetarar og veganarar eru í Føroyum, men vegetarisk matgerð er vorðin alsamt meira sjónlig sein­ astu árini. Nógvar matstovur bjóða vegatar­iskar rættir, og matstovan SMAKKA er (næstan) vegetarisk burturav. Eisini í sosialu miðlunum sæst vegetariski maturin aftur. Í ein­um facebook bólki skriva før­ oyskir vegetarar sínamillum um vegetarismu og øllum í har til hoyrir, og á facebooksíðuni ‘Kjøtfríur Mána­dagur’ síggjast hvønn mánadag nýggj kjøtfrí mathugskot. Men hvat er so ein vegetarur, og hvat er ein veganari? Veganari Upprunaliga blivu veganarar nevndir vegetarar, og í dag eru enn summi (serliga veganarar sjálvir) ið royna at halda fast í hesum. Onkuntíð verð­ur veganskur kostur nevndur heil- vegetar­iskur. Hetta kann vera eitt­ sindur forvirrandi. Allar flestu siga tó veganari. Ein veganari er ein sum ikki etur nakran mat sum stavar frá djórum. Ikki kjøt, fisk og fugl. Ikki mjólk og egg. Ikki hugnang. Og ofta velja vegan­arar eisini ull, leður og annað frá, ið vit vanliga brúka til klæðir, í kremi og sminku. Veganarar velja frá, alt tað ið stavar frá djórum. Vegetarur Ein vegetarur etur ikki kjøt, fisk og fugl. Onkuntíð verða vegetarar nevndir lakto-vegetarar (um teir eta mjólkaúrdráttir), ella lakto-ovo- vegetarar (um teir eta bæði mjólk og egg). Hetta er ein leivd frá, at tað upp­runaliga vóru veganarar ið blivu kallaðir vegetarar. Í gerandis máli verður tó ið dag bert sagt vegetarur. Hvat eta tey so? Veganarar kunnu eta alt úr plantu­ rík­inum: Frukt og grønt. Korn, bønir, linsir og nøtir. Vegetarar eta har­afturat egg, mjólkaúrdráttir og hugnang. post@sosialurin.fo Fyri góðum 100 árum síðani búði ein maður í Kirkjubø í kallaðist Gazet Patursson, hann át ikki kjøt. Hvørjar orsøkirnar vóru eru bara gitingar um. – Sum ungur lesandi í Danmark fekk hann gulsótt. Tá í tíðini var ikki ordiliga nøkur viðger fyri gulsótt. Vit vita at hann var nakr­ ar ferðir á Skodsborg í viðger, og møgu­liga er tað har hann hevur lært um vegetariskan kost, og at hetta hevur ávirkað hann til at velja ta sunnu lívsleiðina. Men eis­ ini hansara stóri áhugi í grøn­meti og plantum man hava ávirk­að. Sigur Rasmus Patursson, abba­ sonur Gazet. Gazet Patursson hevði vakstar­ húsið í Kirkjubø, og brúkti stórsta partin av lívi sínum til at dyrka, og at kanna plantur og smákykt. Hann hevði ein ótrúligan urtagarð, og tað sigst at hann fekk alt at vaksa. Nógvir føroyskir vegetarar í dag, nevna sosiala trýstið sum er á vegetarum; tí tað passar ikki heilt inn, ikki at eta kjøt. Til allar høgtíðir og hátíðarhald eta vit kjøt, og oftast eisini í gerandisdegnum. – Man tosaði ikki so nógv um tað at hann ikki át kjøt. Soleiðis var tað bara. Hann hevði eittsindur av jørð og átti eittsindur av seyði, men hann át ikki kjøtið. Tað var bara ikki hann. Ístaðin gav hann tað burtur ella hini í familjuni ótu tað. Eg minnist at hann plagdi at eta okk­urt úr blikkum, okkurt hann kundi eta. Eg veit ikki hvat tað man hava verið. Fortelur Rasmus Patursson og heldur fram – Hann var serstakur, sum hini syskini (millum annað Jóhannes, Siggert, Sverri og Súsanna Helena Patursson), hann kom lítið út millum fólk, lívið var tað sum var rundan um hann. Men nógv fólk vitjaðu har hjá honum, og tað var altíð spennandi at sleppa at royna ymiskt av tí í vaks í garðinum. Møguliga hin fyrsti føroyski vegetarurin Kjøtfríur Mánadagur Hóast vegetarisma kann tykjast at vera eitt nýtt fyribrygdi í Føroyum, er hetta ikki heilt so Átakið Meatless Monday bleiv skapt í 2003 í USA í eini roynd at fáa fólk at royna vegetariskan mat Serliga umhvørvis árinini av kjøt­ framleiðslu bleiv drigið fram sum ein orsøk at royna tað. Vit vita øll at vit skulu spara uppá heita vatnið, sløkkja lampurnar tá ið vit fara út og seta bilin. Men ikki øll vita, hvussu stóra ávirkan maturin, vit eta, hevur á umhvørvið. Ein kanning sum NIRAS hevur gjørt, vísir á, at útvið 50 % av umhvørvissporinum, danskarar seta eftir seg, stendst av teirra matvanum – stóra nýtslan av kjøti og øðrum protein­ríkum vørum sigst at vera høvuðs­orsøkin. Meatless Monday er vorðið partur av gerandismálinum í stóra partinum av enskttalandi heiminum, og er seinnu árini eisini vorðin partur av tí føroyska. »Kjøtfríur Mánadagur« eitur face­book­síðan sum hvønn mánadag sendir grøn mat­hugskot út til før­ oysku døgurða­borðini. Kvinnurnar handan face­book bólkin byrjaðu at leggja upp­skriftir út í 2013. At byrja við hendi ikki so nógv, men í dag hevur síðan nærum 1000 ‘likes’. Endamálið við síðuni hevur verið at gera tað lætt fyri fólk at royna vegetariskan mat, og at vísa á hvussu lekkur vegetariskur matur kann vera. Á síðuni stendur: »Til tín, ið ynskir at eta meira umhvørvisvinarligt og ynskir at geva øðrum íblástur til tað sama«. Umhvørvisárinini av industrielt framleiddum kjøti eru stór, og vónin er at geva føroyingum íblástur til at velja vegetarisk, um ikki annað, eina­ ferð um vikuna. – Vit eru ikki allar vegetarar, men vit eru allar mat og umhvørvis­ áhugaðar, og vilja fegnar vísa fólki hvussu lætt tað kann vera at gera góðan vegetariskan mat, sigur ein av stig­takarunum handan bólkin. post@sosialurin.fo