hósdagur 12. november 2015síða 15

Fríggjadagur 13. november 2015 sosialurin 131 15 Talvan til høgru er úr kanning úr USA, ið kannaði menn, ið vóru deyðir í ferðsluvanlukku, fyri prostatakrabba. Kanningin vísir, at tað er neyvur samanhangur millum krabbamein í prostata og aldur Óbrúkilig kanning Tað verður onkuntíð sagt, at prostata­ krabbi, er ikki ein sjúka, tú doyr av, tað er ein sjúka, tú doyr við. Í veru­ leik­anum eru sannlíkindini fyri at mið­aldrandi, og eldri menn, hava prostata­krabba, nógv størri enn at teir ikki hava tað, sigur Jóan Petur Davidsen. – Men støðan er tann, at prostata krabbi ber seg ikki at sum krabbi aloftast ger og veruleikin er, at tað eru bara nøkur heilt fá mannfólk við prostata­krabba, sum nakrantíð verða sjúk av tí. – Tey liva sítt vanliga lív og doyggja av heilt øðrum orsøkum, uttan nakrantíð at varnast, at tey hava krabbamein í prostata, sigur ser­læknin. – Jóan Petur Davidsen sigur, at bara mannfólk liva nóg leingi, kunnu tey vera rættiliga vís í at fáa krabba­ mein í prostata. Tískil er ein blóðroynd, ið kannar PSA tølini í blóðnum eisini ein óbrúk­ ilig kanning. – Høg PSA tøl kunnu vera tekin um krabbamein, men høg PSA tøl kunnu eisini vera tekin um so nógv, sum einki hevur við krabbamein at gera, sigur Jóan Petur Davidsen. Sambært serlæknanum eru flestu urologar tí eisini samdir um, at vit eiga ikki at seta skipaða screening í verk, har PSA tølini verða kannað hjá mann­fólki. Til tað eru avleiðingarnar alt ov stórar. Dýrur prísur Sambært Jóan Petur Davidsen er prísurin fyri at viðgera menn fyri prostata­krabba, ið ikki hava við­gerð­ ina fyri neyðini, stórur. Kanningar vísa, at verða 1410 mans screenaðir verða 47 mans funnir, sum verða settir í viðgerð. Av teimum er tað bara ein einasti maður, ið bjargar lív­inum. Harumframt er vandi er fyri, at onkur kann doyggja av sjálvari við­ gerð­ini. Men serliga eru tað hjáárinini av viðgerðini, ið gera, at urologar nú eru farnir at seta spurnartekin við, hvat teir í roynd og veru útsett sjúklingar við prostata­krabba fyri seinastu nógvu árini. – Hjáárinini av viðgerðini fyri prostata­krabba eru so ring, at tey vilja vit vera fyri uttan. Tað er heilt van­ligt, at menn verða impotentir av skurð­viðgerðini, og fáa ikki hildið vatn­inum, og sostatt mugu teir brúka blæðu restina av lívinum, eisini menn í bestu árum. – Og tað er ein dýrur prísur at rinda fyri eina viðgerð, sum er teir eru lagdir undir á heilt skeivum grundar­ lagi, heldur Jóan Petur Davidsen. Eingi eftirfarandi sjúkueyðkenni Í dag er ein annar háttur mentur at kanna prostatakrabba enn at máta PSA tølini, sum ofta verða brúkt. – Tað er gleason hátturin, sum er tann mest álítandi hátturin at kanna krabbamein í prostata. Tað er ein mikro­skopisk kanning, har hugt verður eftir, hvussu krabbakyknurnar síggja út. Uttan at fara í smálutir við eini vísinda­ligari frágreiðing, eru 50-60 pro­sent av øll um tilburðum av prostata­krabba gleason 6 og gleason 7. Gleason 6 er somikið góðkynjað krabbamein, at tað førir aldrin til nakað. Av teimum, sum hava gleason 7, fara 97 prosent til 98 prosent aldrin at merkja nakað til krabban. – Men so er tað gleason 8, 9 og 10, sum vit fara miðvíst eftir at við­gera. Men tað eru bara eini 5 prosent av øll­ um teimum, sum fáa prostata­krabba, sigur Jóan Petur Davidsen. Størsti trupulleikin er bert, at álvarsligu prostatakrabba-formarnir eingi beinleiðis sjúkueyðkenni hava. – Einki hevur víst, at vit fáa fatur á álvarsligu formunum av prostata­ krabba. Teir eru so aggressivir, og breiða seg so knappliga, at tað er trupult at fanga teir tíðliga. Hetta eru gleason 8, 9 og 10. Hesar sjúkur­nar royna vit at bjarga sum fræg­ast. Sam­ stundis eru vit varugir við gleason 6 og 7, sum vit kunnu viðgera. Hinir form­arnir útvikla seg ongantíð til sjúk­una, sigur Jóan Petur Davidsen. Far tá tú følir teg sjúkan Av tí at eingi beinleiðis sjúkueyðkenni eru, ið kunnu geva ábending um, nær ein maður eigur at lata seg kanna, er boðskapurin stutt og greitt, at tú skal fara til lækna, tá tú følir teg sjúkan. Jóan Petur Davidsen leggur aftur­ at, at sjálvur vísir hann ikki mann­ fólki frá sær. – Kemur ein maður til mín og vil kannast, taki eg royndir og møguliga vevsprøvar. Men vit fáa okkum fyrst eitt nágreiniligt prát um, hvat hetta inniber og hvørjar avleiðingarnar kunnu vera. Tá talan er um átøk sum Movember, staðfestir Jóan Petur Davidsen, at tað er eitt slag av ræðu­ her­ferð, sum teir sum læknar ikki eiga at taka lut í. – Okkara týdningarmesta upp­ gáva er at skapa tryggleika, og ikki lufta leysar pástandir, ið einki hald hava í veruleikanum. Vit mugu halda okk­um til veruleikan, staðfestir Jóan Petur Davidsen. rogvi@sosialurin.fo 20-29 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 30-39 40-49 50-59 60-69 70-79 Mynd: Gerardo Obieta (broytingar framdar í mun til upprunamynd) Prostata, á føroyskum eisini nevnt bløðruhálskertil, er tann kertilin har sáðleiðari, sáðbløðra og urin­ bløðra renna saman í urinrørið. Prostata situr innvortis, skamt undir urin­bløðruni. Í miðal fáa 30 mans í Føroyum staðfest prostatakrabba árliga.* Í miðal doyggja 12 mans av prostata­krabba í Føroyum árliga.* Hagtøl eru miðaltøl og kunnu ikki siga nakað um júst tína støðu. Tí eigur tú at tosa við egnan lækna um júst tína sjúku Tað verður ikki screenað fyri prostata­krabba, av tí at eingin kann­ing er nóg neyv til at staðfesta, um tú hevur prostatakrabba Við illgruna um krabbamein í prostata kannar læknin teg við at føla upp á prostata og taka eina blóðroynd, ið málar innihaldið av PSA (Prostata Specifikt Antigen). Síðani verður tú sendur til víðari kann­ingar hjá einum urologi Prostatakrabbi hevur eingi bein­ leiðis sjúkueyðkenni, men nøkur eyðkenni kunnu geva ábend­ingar um prostatakrabba. Hevur tú illgruna um, at tú hevur krabbamein, eigur tú at seta teg í samband við egnan lækna og verða kann­aður nærri. Sjúkueyðkenni eru ikki neyðturviliga tekin um krabbamein, men eiga kortini at verða tikin í álvara. Tey kunnu vera tekin um, at tú ert við at útvikla krabba­meinssjúku. Er tað støðan, er sjálv­andi best at koma í viðgerð skjótast gjørligt. * 2009-2013 tøl frá NORDCAN Kelda: Kræftens Bekæmpelse (cancer.dk) Um prostatakrabba