týsdagur 23. august 2016síða 18

Mikudagur 24. august 2016 · Nr. 96 18 Sosialurin Tað fuglaberg, sum fyrr var bygt, tað er nú tómt og oyðið, har ikki sæst eitt fuglakykt, ei heldur meir á heiði. Har sátur stóðu fram við á, er alt nú snøgt og nakið, og epli, røtur, hvørt eitt strá er komið undir takið. Har summargrøna velta var, bert slokkastrúgvar spjaddir, á bø er komið lamb og ær, tí kalt er millum hæddir. Takk fyri ávøkst, Guð, tú gav av bøi og av fjalli, og alt, sum ført varð yvir hav, og tað, sum er í hjalli. Enn er ein løta, tíbetur, til heyst­ar­ dagin, sum Robert Joensen syngur um í frálíka sálminum “Nú hvítna tindar fjøllum á,” har takkað verður fyri allan ávøkst og alt tað, sum er komið í hjallin. “Hvør kelling livir til jóla” Matarhaldið fyrr var bundið at árstíðini. Frá heystinum og eina tíð fram, nýttust fólk ikki at óttast, ikki at fáa mat í munnin. Tað er tí ikki uttan orsøk, at tað verður sagt, at “hvør kelling livir til jóla”. Heystið og veturin var ein góð tíð, tá tað um mat ráddi – hjá teimum flestu í hvussu so er, tí tað vóru nógv, sum høvdu tað trongt í so máta alt árið. Tann vánaligasta tíðin, hon var um várið, áðrenn bjargafuglur og heiðafuglur kom til landið, tí tá vóru løgurnar við at vera uppi. Ikki bert hjá fólki, men eisini hjá neytunum. Um tey ikki sluppu út í hagan skjótt var hoyneyð. Tá var ikki annað at gera enn at fara í bjørgini og royta deyðasinu til tey, ella bloyta teimum turran seið. Hjá føroyingum, sum hjá so nógvum øðrum um okkara leiðir, ráddi tað fyrst og fremst um at fáa neytini livandi gjøgnum veturin, so tey kundu kálvað og sleppa út á bit. Mjólk egg og annað Tá kúgvin kálvaði, fingu tey ikki bert fekst kjøt, tí kálvarnir vóru ikki settir við, men etnir næstan beinanvegin. Tað var tá vanligt at bera kálvakjøt í onnur hús eisini, eins og varð gjørt við ketilost, sum var undan fyrsta málinum, sum kúgv­in mjólkaði. Eitt var kálvurin, men mjólkin var tað drúgvara bæði sum súpi­ matur og sum viðskeri. Hevði tú mjólk at drekka, so var tað við­sker­ in, men tað vóru, tey sum eisini kirnaðu smør og gjørdu sær ost, um summarið. Ostur hann var for­ kunn­ugur hjá teimum flestu. Men so kom fuglurin. Um mán­ að­ar­skiftið mai/juni høvdu flestu fuglar fult reiður, og tað er einki yvir at dylja, at fólk yvirhøvur tóku sær egg – eisini heiðafuglaegg – til matna. Vanligt var at fara at ræna lomvigaregg í fyrra parti av junimánaði og nakað um somu tíð var eisini farið at draga lunda. Fuglurin fekk síðani frið til fyglingar- og fleygingartíðin byrj­ aði fyrst í julimánaði. Mjólkarmatur, fuglur og egg vóru soleiðis summarkostur. Sjálvt um sagt verður, at “ilt er at hava hjallin á sjónum”, so var sjógvurin hollur alt árið, bæði á floti og á seiðabergi. Summarseiðurin kom væl við hjá øllum. Tað gjørdi eisini skeljamatur. Tað var ikki óvanligt, at bátar fóru úr Sundalagnum til Havnar at selja krækling. Ein grind var sera vælkomin um summarið, hóast tað ikki riggaði at hanga hana eina upp, tí maðkur kom í hana, sum í alt annað um summarið, um hjallsumstøðurnar vóru avbera góðar. Onkur skeyt sær nakrar fuglar eisini. Summ­ armaturin var tí yvirhøvur feskur. Ávøkstur Nú er er tað ikki so nógvur ávøkst­ ur í Føroyum, men hvannir hava altíð verið og tað var vanligt at fáa hvonn um summarið. Um væl vildi til leskiliga hvonn við sukri og rómafleytum – pískaðum róma. Tað var eisini annað ávakstrarkent, sum fór í munnin um summarið, ein stolin rót, eirisgras,søtagras, kannu­ bjøllur, kjøkja, sýrur sjálvandi og annað við. Tað var forkunnugt fyri góman, hóast rúgvan í tí var lítil. Tá komið var út í august mánað kom so nógv annað afturat, eitt nú fór ungdómurin í hagan at heinta ber – krákuber. Tey vaksnu, tey lógu eisini framvið við hvørt. Seinni í tíðini vóru tað fleiri fólk, sum fingu sær urtagarðar. Tað høvdu tey lært av prestum og embætismonnum, sum longu tíð­ liga í tíðini høvdu hetta. Rabarb­ ur høvdu tey og rabarbugreytur omaná sunnudagar kom at vera van­ligt um summarið. Annars brúktu tey rabarbur, hvonn og ber til súltutoy. Um hálvan august, vóru tað fólk, sum fingu sær eitt kók av teim­um fyrstu eplunum, eins og onkur óivað enn ger. Brúdleypstíðin “Vetrartíð er veitslutíð”, soleiðis var ofta tikið til. Fyrr hildu mestsum øll brúdleyp seint á heysti ella tíðliga á vetri, meðan tað enn var nógv gott at taka til hjallinum og seyðurin enn var væl í holdum. Høvdu fólk avgjørt at giftast, var laga manni at lata eitt sindur av brúdleypsseyði verða gangandi í haganum, sum so varð flettur til brúdleypið. Fekst kom á nátturðaborðið brúd­leyps­ aftan og á døgurðaborði brúd­ leyps­dagin. Tað ræsta kjøtið, tað fingu tey teir seinnu dagarnar, um brúdleypi stóð í fleiri dagar. Brúdleypsseyðurin – eisini tann gávuseyður, sum var latin brúð­ar­ parið, har tað var siður, varð tikin uttanrætta, tað vil siga uttan at verða rikin í rætt. Var tað eitt stórt brúdleyp, so var eitt neyt – feiti­ HUGLEIÐING SUMMARLAMB, HOYSEY 19. august var aftur ein krossur í gastron­ omiska kalendaranum hjá Áarstovu, tí tá var summarlamb á matarskránni saman við etandi urtum og blómum. Eisini fingu gestirnir høvi at royna ostar frá Arla Unika, ið brúka føroyska veðurlagið til at gera danskar ostar betri. Gastron­omiska tiltakið, ið hetta kvøld var flutt í Fútastovu, var væl eydnað. Jóan Paula Joensen hugleiddi um mat og árstíðir hetta kvøldið