týsdagur 6. desember 2016síða 10

Mikudagur 7. desember 2016 · Nr. 141 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 10 HEILSA Vilmund Jacobsen At gerast gamal er ikki heilt, sum tað hevur verið. Og um fá ár verður tað slett ikki, sum tað hevur verið. Skjótt verður okkara nú­ verandi seinasti kapittul á jørðini - hin triði aldurin - víð­kaður við einum nýggjum lívs­kapittuli, hin fjórði ald­ur­ in. Ein stórur partur av teimum gomlu fara í fram­ tíð­ini at verða so væl fyri ment­alt og fysiskt, at hin triði aldurin verður longdur við høgari lívsgóðsku. - Síðan fara tey gomlu at røkka einum lutfalsliga stutt­ um fjórða aldri, har deyðin kemur knappliga, og har tey ikki vera seingjarliggjandi á einum røktarheimi í fleiri ár. Tað sigur dr. med. og rit­ høvundurin, Henning Kirk, sum er ein av mest av­hildnu granskarunum í aldri í Danmark. Stórir fordómar Henning Kirk heldur, at bæði politikarar og samfelag ikki hava nóg neyvt innlit í, hvussu ymisk og individuel eldri parturin av fókinum er. Hann er ein harður um­ mælari av, hvussu vit fram­ haldandi síggja upp á tað at gerast gomul. - Í hesum liggja stórir for­ dómar. Ikki minst millum fjølmiðlar og politikarar. Men, størsti feilurin er, at vit traðka inn í ein bólk, tá vit gerast gomul - og harvið verða okkara individuellu lívs­kor sópaði burtur. Henning Kirk vísir á, at tey eldru tá ikki longur eru í vaksnamannabólkinum, men í eldrabólkinum. - Við at seta øll tey eldru í bás sum potientiell røkt­ ar­krevjandi, svíkja vit bæði tey, sum eru illa fyri - og tey, sum eru sterk og væl fyri. Tá myndin er so misvísandi, síggja vit ikki tey, sum veru­ liga hava tørvin. Vit skulu gevast við at snakka um tey eldru sum ein bólk, tí tá kunnu vit ikki fyrihalda okkum analytiskt til tað at gerast gamal, og harvið fara fordómarnir bara at veksa. Hann heldur, at vit skulu verða nógv meira málsliga bevíst um, hvussu vit snakka um tey gomlu og um aldur. - Ein hópur av slagorðum eru knýtt at aldri. Hugsið bara um eldrakann­ing, eldra­ um­sorgan og eldra­byrða, og við hesum verður slig­ið fast, at tað er aldurin í sær sjálv­ um, sum skapar trup­ul­leik­ ar­nar við eitt nú einsemi, og hetta haldi eg er ógvuliga skeivt. Samdur professari Erik Lykke Mortensen, ið er professari á stovninum fyri Folke­sundhedsviden­skab við Keypmannahavnar Uni­ vers­itet, er samdur við Henn­ ing Kirk. - Tað eru ikki minst fjøl­ miðl­arnir, sum hava ein trup­ ul­leika. Tá brot verða víst av røktarheimum, er tónin oftast umberandi, og fólk skuldu trúð, at talan er um ein barnagarð. Kortini halda bæði Erik og Henning, at broytingar eru á veg í okkara sýni á ald­ ur. - Fólk síggja jú alla tíðina aktiv og vælvirkandi gomul kring um seg, og tí fer fatanin av at gerast gamal stigvíst at broytast, sigur Henning Kirk. Hann vísir á, at meirilutin av framtíðarinnar pensjón­ ist­um fara at verða í so góð­um mentalum og lik­am­ ligum standi, at tørv­urin á traditionellum røkt­ar­heim­ um, soleiðis sum vit kenna tey í dag, fer at minka. - Tað koma færri við­ skifta­fólk í “butikkina” - eis­ ini innan demens, hó­ast nógv halda tað øvuta, sig­ ur Henning Kirk og legg­ur aftrat, at stóru fólka­sjúk­ur­ nar, diabetes 2, orsakað av fiti og hjarta­æðra­sjúk­um, eis­ini fara at minka. Tað fer helst at taka eini 20 ár, áðrenn vit koma so langt, tí so langa tíð tekur tað at útrudda so stórar samfelagstrupulleikar. - Men, so fáa vit eisini eitt heilt annað slag av sterkum gomlum, sum virkuliga verða “sjálv­koyrandi”. Hetta fer eisini at merkja, at meira orka verður til tey, sum veru­ liga tørva almenna hjálp, sigur Henning Kirk. Eitt av slagorðunum, sum honum dámar best, eru orð­ ini hjá Esther Møller, fyrr­ verandi lækna, sum segði: “Vit vera fødd sum kopi, men doyggja sum orginalar...” - Henda útsøgn er so bein­rakin. At gerast gamal, skal síggjast sum ein positiv gongd, har vit savna saman royndir, sigur hann. Einki nýtt Erik Lykke Mortensen held­ ur tað ikki vera nakað nýtt, at tey gomlu verða koyrd í ein bólk. - Vit hava altíð sett ald­ur­ dóm í bás, eins og vit hava gjørt við ungdómin. Men, tíðin, tá vit byrja at síggja fólk sum gomul, hevur flutt seg nógv. Samstundis, sum pen­ sjóns­uppsparingar hjá teim­ um eldri veksa, væntar Erik Lykke Mortensen, at nógv sjálvi vilja gjalda fyri røkt, um tað gerst neyðugt. Tey gomlu fara í framtíðini ikki bara at lata sær tilboð lynda, sum ikki passa til teirra ind­ iv­iduella tørv. Professarin ásannar, at framtíðarinnar ójavnin mill­um gomul kann gerast stórur, men í takt við, at fleiri sjálvi fara at gjalda um priv­ atar tryggingar, verða tað fleiri almennir pengar til tey, sum ikki eru so vælbjargaði. - Undir øllum umstøðum noyðast politikarar at mál­ rætta sín boðskap nógv bet­ ri, tá teir venda sær til pen­ sjónistar - og ikki bara skera allar yvir ein kamb, sigur Erik Lykke Mortensen. Kelda: www.helse.dk Fjølmiðlar og politikarar fullir av fordómum um tey gomlu Meirilutin av framtíðarinnar pensjónistum fara at verða í so góðum mentalum og likamligum standi, at tørvurin á traditionellum røktarheimum, soleiðis sum vit kenna tey í dag, fer at minka - Við at seta øll tey gomlu í bás sum potientiell røktarkrevjandi, svíkja vit bæði tey, sum eru illa fyri - og tey, sum eru sterk og væl fyri, siga granskari og professari