hósdagur 26. januar 2017síða 11

FRÍGGJADAGUR 27. JANUAR 2017 SOSIALURIN 12 11 kenna seg eitt sindur einsamallan ella utt­ anfyri, tá einki er matgjørt til tín, sigur hon. Avbjóðingin er tó ikki størri enn so, at ein kann hava okkurt við sjálvur, ella minna vert­in á, at ein hevur cøliaki. – Fólk ynskja jú at vera blíð, so øgiliga ofta verður atlit tikið at tær, so okkurt hóskar seg til tín. Tað er heldur ikki so torført, tað snýr seg til dømis um at seta nak­að av salatini til viks, áðrenn pasta­ skrúurnar verða stoyttar oman yvir, sig­ur Sonja Tausen. Vita ikki at tey hava cøliaki Her liggur eisini eitt ynski hjá henni og øðrum við cøliaki. At vit onnur gerast meiri varug við tey. – Vit vaksnu og tilkomnu kunnu altíð spyrja um matin, um nak­að gluten kann hugsast at vera í honum. Børn hava tó lyndi til at gloyma sjúkuna, meðan tey ungu kanska ikki vilja stinga seg út sum øðrvísi. Tí hava børn og ung kanska størri trupulleikar av hes­ um enn vit vaksnu, sigur hon. T a ð eru um 50 limir í Cøliakifelag Føroya, men sambært hag­tøl­un­um skuldu tað verið umleið 450 føroyingar, sum hava cøliaki. – Tað er tí ein góðu møguleiki fyri, at nógvir føroyingar ikki vita av, at teir hava cøli­aki. Tað kemur ofta í bland við aðrar sjúkur og kann satt at siga vera eitt sind­ur torført at staðfesta, sigur Sonja Tausen. Mátin cøliaki verður stað­ fest er við einum blóðprøva, sum verður kannaður fyri andevni. Tað er tó ikki altíð, at andevnini sýn­ast í blóðinum, hóast ein hevur cøli­aki. – Tí verður ein magakikari eis­ ini brúktur og ein lítil roynd tik­in av tunntarminum, griðir hon frá. Mælt verður tí til, at fólk hyggja gjøgn­um listan við sjúku­eyð­kenn­ um og hugsa um, hvørt tey kunnu hava cøliaki. Má læra teg at liva við sjúkuni Cøliaki, ella kálksótt, er ein kronisk sjúka, sum tú ikki sleppur av við. Men ber tú teg rætt at, ber til at liva væl við sjúkuni. DANJAL AV RANA N ýbakaðir bollar. Ein pitsa, júst komin úr ovn­inum. Spaghetti. Ný­bak­aðar vaflur við súltu­toy. Keks, ostakeks, grønar keks, skipskeks. Og kakur. Alskyns kak­ur. Tey flestu fara at munga, tá tey lesa ein slíkan lista. Tey flestu skuldu fegin kunna fingið sær ein bit ella fleiri. Men meðan hetta eru leskiligir rættir fyri nøkur, so eru hetta vandamiklir rættir fyri onnur. Mett verður at ein av hundr­að føroyingum hava cøliaki ella glutenallergi. Hetta merkir, at tey í høvuðsheitum ikki kunnu eta mat við gluten í. Og gluten er í so gott sum øllum vanligum mjøli. Cøliaki – Sprotin sigur, at tað eitur kálk­sótt á før­oysk­um – er ein lut­víst arva­lig sjúka. Tað merk­ir, at øll kunnu hava hana, men um tú hevur for­eld­ur, systkin ella børn, sum hava cøliaki, eru um­leið 10 prosent líkindi fyri, a tú eisini hev­ ur ella fert at fáa sjúkuna. Cøliaki er ein sjálvórinssjúka (auto-immun), sum ger, at órins­ verj­an (immunskipanin) fatar glu­ten sum boð um at framleiða and­evni. Hesi andevnini oyðilegga tunn­tarmarnar. Nógv føðsluevni verða tikin upp í tunntarmunum, og tí ávirkar sjúkan í stóran mun krops­ligu vælveruna. Tá ein, sum hevur cøliaki etur gluten, verð­ur trevsulta slímhinnan í tunn­tarm­ un­um slitin og samlaða yvirflatan mink­ar. Kroppurin tekur ikki long­ ur ímóti føðsluevnum, sum hann skal, og fer tí at mangla lívsneyðug evni. Tess longur tú etur gluten, verri verð­ur standurin á tunntarmunum. At enda eru teir als ikki førir fyri at taka til sín neyðugu føðsluevnini, sum ger, at tú kanst fáa alt frá vamli til lívshóttandi blóðtrot. Um tú hinvegin etur glutenfrían mat, lekjast tarmarnir so spakuliga, og kroppurin verður aftur førur fyri at taka ímóti neyðugu føðslu­ evn­unum. Nógv, ið hava cøliaki, merkja serliga sjúkuna við, at tey hava leyst lív og magapínu, men sjúku­ eyð­kennini eru nógv og ymisk. Cøliaki er ein kronisk sjúka, sum merk­ir, at tú ongantíð sleppur av við hana. Tú kanst tó læra teg at liva við henni og, etur tú rættan kost, kanst tú liva væl við henni. Heilivágurin móti cøliaki er rætt­ur kostur. Fyri ein, ið er glu­ten­ við­kvæmur, er glutenfríur kost­ur púra avgerandi Fakta: Sjúku­ eyðk­enni Sjúkueyðkenni við cøliaki eru ymisk og samansett. Nøkur teirra eru, at tú • hevur luft í maganum • hevur leyst lív • hevur hart lív • hevur magapínu • lætt fært vaml • lætt tapir teg • lætt tekur uppá • hevur liðapínu • hevur sár í munninum • hevur húðtrupulleikar • hevur húðsjúku • missir hár • hevur trupulleikar við emaljuni á tonnunum • ofta kennir teg móðan Nógv fólk, sum hava cøliaki, merkja serliga sjúkuna við, at tey hava leyst lív og magapínu. Men sjúkueyðkennini eru nógv og ymisk. Sonja Tausen er forkvinna í Cøliakifelag Føroya.