hósdagur 9. mars 2017síða 16

FRÍGGJADAGUR 10. MARS 2017 SOSIALURIN 30 16 ANNIKA KUNOY IM ANNIKA@SOSIALURIN.FO H júnini Theresa og Berg­ ur Enghamar búgva í Hoy­vík saman við døtr­um sínum, seks ára gomlu Sasju og tvey ára gomlu Seliu. Theresa og Bergur hava stór­ an áhuga í tøkni og brúka nógv teldu. Bergur arbeiðir dagliga við teld­um, og Theresa gongur í skúla og brúkar telduna nógv bæði til skúla­brúks og annað. Hóast hetta, so er nýtslan av teldl­um hjá Theresu, Bergi og báð­ u­m døtrunum nú vorðin heilt lítil – so lítil, at Theresa ikki veit hvar teld­ilin liggur, tí tað er so langt síð­ ani, at hann var í brúki. Marruna av teldlinum Tá seks ára gamla Sasja var um tvey ella trý ára gomul var hon hart trongd í svøvni við ringara marru. – Hon fekk illsinnisherðindi um nátt­ina og skríggjaði og slóg. Vit fingu ikki nærkast henni, tí hon bleiv so ill í svøvni, sigur Theresa Enghamar. Theresa tosaði nógv við ym­isk­ ar námsfrøðingar í familjuni, og kom tá fram á, at hetta møguliga vóru avleiðingar av ovurnýtsu av teldlum. Hon legði merki til at herðindini vórðu verri náttina eftir, at dótturin hevði hugt nógv ein dag. Hon valdi tí at steðga allari nýtslu av teldlum uttan himpr. – Herðindini steðgaðu tá við tað sama. Tað gekk tó ein tíð, og so link­aðust reglurnar heima, og tá fekk Sasja aftur herðindini, sigur Theresa Enghamar. Eisini sigur Theresa at tað, sum børn hyggja at á Youtube er ofta ikki hóskandi til børn, tí tað er ofta ræðandi og óhugnaligt. Hetta er eisini ein av orsøkunum til, at børnini hjá Theresu og Bergi ikki óhindrað sleppa at hyggja í skerm­ in á teldlinum. Theresa og Bergur sóu eisini at eldra dóttir teirra ikki kláraði at rúma kenslum sínum, tá hon bleiv ill. Tá tey avmarkaðu nýtsluna av teldli, so hjálpti tað eisini við hes­ um trupulleikanum. – Tey byrjaðu við at avmarka nýtsl­una av teldli til vikuskiftini, men fóru skjótt frá tí eisni og slein­ asta árið er hon slett ikki sloppin at brúka teldil. Ístaðin sleppur hon at hyggja at teknifilmi í sjón­varp­ inum, tí tá fáa vit fylgt við hvørj­ um hon hyggur at, sigur Theresa Eng­hamar. – Seinni hava vit síðani funnið út­av at avgerðirnar samsvara við tað, sum granskarir eisini siga, legg­ur hon afturat. Dótturin saknar teldilin Tá dóttur Theresu og Berg fer inn til onnur fólk, so spyr hon tó ofta fyrst eftir at sleppa at hyggja í teld­il. – Foreldur eru ofta skjót til at spyrja, um tey kunnu geva børn­um mínum bomm, men tey spyrja ikki, um tey kunnu sleppa at hyggja iPad, og tað er keðiligt. Tað er so lætt at geva børnum iPad, tí tey verða still, og so fær man gjørt alt møguligt annað. Vit merkja avleiðingarnar aftana, tí hon reagerar við at verða ill, tá hon kem­ur heim til tryggar umstøður, sig­ur hon. Hetta, at børn reagera, tá tey eru trygg, vísur granskingin eisini. Eru tey yvirstimuleraði og heilin stress­aður, so reagera tey tá tey eru í tryggum umstøðum, sigur hon. Theresa hevur eisini sagt við starvs­fólkini á stovninum hjá døtr­unum, at tær ikki skulu hyggja í sjón­varp, tá hini børnini hyggja, og tað hava tey respekterað og sett dóttur hennara í gongd við onkr­ um øðrum, greiðir hon frá. Endurfinna skapandi evni Fyrstu tíðina eftir at nýtslan av teldl­um varð steðgað heima hjá Ther­esu og Bergi gingu døtrarnar aft­aná mammu síni, og spurdu hvat tær nú skuldu gera. Tær fóru síð­ani út og keyptu ein pakka av modeller­voks og spældu við tað í fleiri dagar. Nú eru tær nógv meir kreativar, enn tær vóru fyrr, greið­ ir hon frá. – Tær tekna nú nógv á hvíta talvu og hava fingið vaksandi áhuga fyri at leggja tøl saman og fyri bókstavum, tí nú skal heilin jú í gongd. Nú sleppa tær at vera krea­tivar, sigur hon. Ætla ikki at broyta vanar aftur Hetta er ein varandi loysn, heldur Ther­esa. Hon og maðurin royna eis­ini av avmarka sína nýtslu av skermi framman fyri børnunum. – So skjótt sum eg hyggi í tele­ fon­ina, so byrjar tvey ára gamla dótt­urin at rópa eftir mær og hála í meg. Børn søkja samband, so skjótt sum vit eru burtur í onkrum øðr­um, sigur hon. Teldilin nemmara loysnin Theresa skilur væl, at tað í fleiri før­um er nemmari at geva børn­ un­um ein teldil, til dømis um nátt­urðatíð, tá foreldur eru móð og børnini ill, tí tey eisini eru móð. – Tað er ein góð loysn at tosa við børn­ini áðrenn vit koma heim, og greiða frá at vit ikki fara at hyggja í sjón­varp, tí børnini skilja mær enn vit halda, sigur hon. – Onkuntíð eru børnini ikki til at stýra, og tá fara tær bara í kam­ ar­ið at spæla eina løtu. Aðrar tíð­ir sleppa tær uppí, tá vit gera nátt­ urða, og tað dámar teimum væl, sig­ur hon. Av tí at genturnar ikki hyggja í skerm­ar heima, so heldur Theresa eis­ini at foreldrini hava betri sam­ band við døtrarnar. Vit skulu tó vera varin, tí vit kenna ikki avleiðingarnar av ov­ ur­nýtslu enn. Hetta er alt so nýtt og tað er hetta ættarliðið sum fer at merkja avleiðingarnar. Ongin dám­ar at fáa ein peikifingur eft­ir sær og fáa at vita at tey gera ting­ ini skeiv. – Eg gevi eisini børnunum iPad av og á, men dóttir mín var av­hengig og eg avmarki brúki hjá henni fyri at verja hana. Nú er eldra dótturin so mikið stór, at hon sjálv dugur at seta orð á kensl­ur­ nar hon hevur. – Hon sigur ofta,”mamma eg verði so ræðuliga ill”, eftir at hon hev­ur hugt iPad, sigur Theresa Eng­hamar. Læring á teldlum Tá iPaddurin av fyrstani tíð kom á markn­aðin hugsaðu Theresa og Berg­ur, at hetta var frálíkt, tí tað har vóru nógvir møguleikar fyri lær­ing á teldlinum. Tað hevur tú kort­ini negativa ávirkan á eitt barn at sita passivt og hyggja í ein skerm við skiftani og blinkandi ljósi. Øll spælini og læringin á teldl­inum kunnu eisini kunnu eis­ini fremjast uttan teldil. – Vit fáa ofta at vita, at teldlar eru góðir fyri børn, tí tey læra. Men tey kunnu læra tað sama utt­an teldil. Døtrarnar hjá mær dámdu gott at skriva á iPaddinum, so nú eiga tær eina hvíta talvu, sum tær brúka ístaðin. Vit royna at venda góðu hugskotunum, og fáa íblástur til verulig spøl, uttan teld­il, sigur hon. – Tá alt kemur til alt, so haldi eg at tað er betri at børnini eru sam­ an við familju síni, sigur hon. SAMRØÐA Heima hjá Theresu og Bergi Enghamar í Hoyvík sleppa seks og tvey ára gomlu døturnar ikki at sita við teldli. Eldra dótturin hevði fyri nøkrum árum síðani svera marru og illsinnisherðindi um náttina, sum varð serliga ringt eftir nógvari nýtslu av teldli. Tí valdi Theresa fyri nøkrum árum síðani, at steðga allari nýtslu av teldlum uttan himpr. TELDIL LEIDDI T HERÐINDI OG R So skjótt sum eg hyggi í telefonina, so byrjar tvey ára gamla dótturin at rópa eftir mær og hála í meg. Børn søkja samband so skjótt sum vit eru burtur í onkrum øðrum