hósdagur 9. mars 2017síða 18

FRÍGGJADAGUR 10. MARS 2017 SOSIALURIN 30 18 ANNIKA KUNOY IM Fólka­heilsuráðið mælir til at børn ikki brúka ov nógva tíð við teldli, tí børnini verða alt ov óv­irk­in kropsliga. Tíðin, har tey sita niðri við teldlinum er tíð, sum tey ikki eru virkin í, sigur Magni Mohr, formaður í fólkaheilsuráðnum. – Børn í dag eru nógv meir óvirk­in kropsliga enn tey vóru fyri bert fá­um árum síðani. Hetta er eisini gald­andi fyri børn, sum íðka ítrótt. Ein­asta undantakið eru tey børn, sum ganga til kapp­ ing­ar­ítrótt, og tey eru í  stór­ um minniluta, sigur Magni Mohr. Hann greiðir frá, at ovurnýtsla av teldlum leiðir til ringar vanar, sum eru torførir at basa seinni í lív­in­um. Ert tú kropsliga óvirkin í barna­ár­unum, so er sannlíkt at tú eisini verður tað tá tú verður vaks­in, og tá ert tú beinleiðis vanda fyri lívs­stíls­sjúkum. – Hevur tú verið aktivur í barna­árunum, so leggur tú grund­ ar­lag fyri vanar, sum tú kanst varð­veita gjøgnum lívið. Eisini kostar kropsligt óvirkni sjúkra­húsverkinum nógvar milli­ ón­ir hvørt ár. – Kann man sum safelag góð­ taka hetta, tá vit hava trup­ul­leik­ ar við at fáa fíggjarligu end­ar­nar at røkka saman í sjúkra­hús­ verk­inum framm­an­undan, spyr Magni? Tað er tó torført at vísa ná­ greini­liga á hvat granskingin vís­ ir á økinum, tí tøknin er enn so nýggj. Skulu vísindalig svar fáast uppá hesar spurningarnar, so mugu nógvar ymiskar kanningar til, og tær hava vit ikki enn, greiðir hann frá. – Hóast tøknin letur upp fyri nógv­um nýggjum møguleikum, og børn í dag eisini duga at brúka hana konstruktivt, so haldi eg ikki per­sónliga, at tað kann verða gott við ovurnýtslu av skermi, tí tal­an er um eitt nýtt slag av av­ heng­ig­heit. POLITIKKUR Skermráð frá Fólka­heilsurá­ðnum: 1. Avmarka tína skermnýtslu 2. Et máltíðir uttan skerm 3. Tosa við onnur, hvønn dag uttan skerm 4. Hav eygnakontakt við tey, sum tú tosar við 5. Ver ein góð fyrimynd 6. Far í song uttan skerm 7. Ger reglur fyri skermnýtslu, sum passar til teg og tína familju 8. Ver saman við børnunum, tá ið tey brúka skerm * Viðmerkast skal, at hetta er fyrsta útkast, og Fólkaheilsuráðið arbeiðir enn við ráðunum um skermnýtslu. Ikki brúka teldil ístaðin fyri relatiónir Teldlar føra til kropsligt óvirkni Sálarfrøðingurin: Fólkaheilsuráðið: ANNIKA KUNOY IM ANNIKA@SOSIALURIN.FO T ú mást ongantíð brúka ein teldil ísaðin fyri relatiónir. Tað skal vera eitt ískoti, men ongantíð verða primert, sigur hon. Tað vísir seg, at teldlar verða ofta nýttir sum eitt slag av barna­ gentu, soleiðis at foreldrini kunnu fáa frið til okkurt annað. Tað er um­ráðandi at geva børnunum tað, sum tey hava brúk fyri, heldur enn at stinga teimum ein teldil í hond­ ina, heldur hon. Tey hava tørv á ordiligari kontakt við tey vaksnu. Ein annar trupulleiki er, at børn eisini verða alt ov inaktiv, og brúka kroppin ov lítið. Inaktiv børn verða ikki einans ov tjúkk, men tey læra ikki at brúka kropp­ in ella hugflogið, og júst hetta er um­ráðandi í útviklingini hjá barn­ inum. – Rørsla og balansa hevur stór­an týdning fyri innlæring og samskipan millum vinstru og høgru heilahálvu. Børn útvikla bæði fínmotorikk og inn­ læringsevni, tá tey flyta seg krops­ liga, sigur hon. Sum sálarfrøðingur hevur Kathrina upplivað ferð eftir ferð, at foreldur hava trupulleika við, at børnini eru bundin at teldlum. Tey vita ikki, hvussu tey skulu venja børnini av við trongdina til at nýta teldil. Hon heldur at í eini slíkari støðu mugu foreldur hugsa um hvat skal koma ístaðin fyri teldlilin. – Børn læra ikki at spæla av sær sjálv­um, tey skulu læra at vera til í verðini, og tí riggar ikki at bara taka teldilin frá teimum. Hetta, at læra tey hvat tey skulu gera ístað­ in, er ein liður í umsorganini av barninum, sigur hon. Teldilin er ofta ein stutttíðar loysn uppá eina stressaða støðu. Barn­ið fær ein teldil í hondina og verð­ur sissað umgangandi, men verður aftur stressað, tá tað slepp­ir teldlinum aftur. – Børn verða fangaði av litum og røslum, og eru hugbundin av und­irhaldinum í løtuni, men so skjótt tey eru liðug at brúka teld­il­ in eru tey aftur órólig. Eisini verður mælt til at teldlar ikki verða nýttir áðrenn songartíð, tí tað aktiverar og stimulerar ein part av heilanum og stressar barn­ið eitt sindur, sigur hon. – Tað kann ikki brádliga verða so­leið­is at nærsambond ikki eru tað, sum er tað týdningarmesta. Tað hevur tað verið til allar tíðir, sig­ur Kathrina. Um børnini fáa nærleika frá vaks­num, og røra seg dagliga, so er avmarkað nýtsla av teldlum ikki beinleiðis skaðilig, leggur Kathr­ina afturat. Hóast hetta, so mást tú kenna einstaka barnið. – Barnið er eitt individ. Fyri summi er tað óheppið at hava at­ gongd til teldilin ávísa tíð á deg­ num, meðan fyri onnur er tað í lagi. Børn skulu tó hava loyvi til at krevja aðra kontakt enn ta frá teldl­inum. Tey vaksu mugu gera sær ómak at læra sítt egna barn at kenna. – Man skal vera varin, og tryggja sær at tað eru rúm, har menn­iskju møta menniskjum, tí rela­ti­ónir eru altavgerandi. Granskingin vísur, at brúkið av teldlum hjá børnum skal avmarkast, og ikki koma ístaðin fyri samband og nærveru við vaksin. Tað er tað, sum er mest umráðandi, sigur Kathrina Lindenskov Holm, sálarfrøðingur. Tað kann ikki brádliga verða soleiðis at nærsambond ikki eru tað, sum er tað týdningarmesta. Tað hevur tað verið til allar tíðir