hósdagur 23. mars 2017síða 18

FRÍGGJADAGUR 24. MARS 2017 SOSIALURIN 36 18 LÍVSSTÍLUR ANNIKA KUNOY IM annika@sosialurin.fo H ugsa vit nóg gjølla um matin? Flest okkara hava tank­ar um matin, sum vit velja at borðreiða heima. Hvørt tank­arnir eru tilvitaðir ella ikki, er ym­iskt frá einum persóni til annan. Summi hugsa nógv um, hvaðani mat­urin kemur, umframt hvussu hann ávirkar kroppin. Marjun Egholm Højgaard greið­ ir frá, at heima hjá teimum hugsa tey nógv um ta etisku síðuna av mati. Tey velja aloftast at keypa vist­frøði­ligt og lokalt, tí tá er størri møguleiki fyri, at maturin hev­ur minni gift og minni óneyðug evni. Marjun og familjan fluttu heim aft­ur til Føroya síðsta summar eftir at hava búð nógv ár í Danmark, og hon heldur, at tankarnir um mat eru sprotnir úr tí umhvørvinum, tey hava búð og ferðast í niðri. Marjun Egholm Højgaard legg­ ur afturat, at tey eisini royna at minka um inntøkuna av kjøti, tí fram­leiðsla av kjøti ofta dálkar nátt­úr­una, inniheldur gift og kost­ ar nógv. Hon velur heldur at hugsa um góðskuna, tá hon keypir kjøt og tí keypa minni mongdir. Ístaðin etur familjan nógv grøn­ meti, og ger máltíðinar soleiðis, at kjøt­ið ikki altíð er miðpunktið. Sum dømi kann man gott eta bakaði epli til nátt­urða, heldur hon. Marjun sigur, at tey sum familja hugsa grønt og skynsamt. Tí skal onki av tí, sum hon keypir, fara í rusk. – Sum samfelag oyðsla vit nógv við mati, og tað er kostnaðarmikið, sig­ur hon. Gunnhild Dahl Niclasen hugsar eis­ini nógv um umhvørvið, tann sosi­ala partin og um at maturin tey eta er vistfrøðiligur og heilsugóður. Spurn­ingar so sum um maturin er burð­ardygt framleiddur, hvør hev­ ur framleitt hann og hvussu hann er framleiddur fylla nógv, tá hon tekur avgerðir um, hvat hon keyp­ ir og etur. Eisini er umráðandi at flutningurin av vøruni ikki er lang­ ur, tí tað dálkar umhvørvið. – Eg keypi ikki hópframleitt kjøt, tí tað er nógv dult spill í tí. Tað skal í miðal 8-10 kilo av grønmeti til 1 kilo av neytakjøti. Um vit ótu minni kjøt, so var meir matur til onnur, og so høvdu vit ikki ov­ur­ nýtt markirnar. Fólk ganga svong, tí djórini, sum vit skulu eta, skulu fórð­ast, sigur hon. Gunnhild greiðir frá, at foreldur henn­ara altíð hava verið tilvitað um mat, hóast man ikki fekk nógva vist­frøðiliga vøru í Føroyum fyrr. Sjálv er hon farin at hugsa meir um hetta, nú hon er blivin eldri, og ser­liga eftir at hava lisið á uni­versi­ tet­inum í Lund í Svøríki. Hugsa vit nóg gjølla um at vera skynsom? Tað er skjótt at brúka ein 1000 krónu­seðil, tá tú fert at keypa inn, utt­an í veruleikanum at vita um pen­ing­urin varð væl brúktur, ella um tú kundi spart nakrar hundrað krón­ur, um tú raðfesti annarleiðis. Gunnhild Dahl Niclasen hugsar tó ikki fyrst um peningin, tá hon keyp­ir mat. Hon velur at brúka peng­arnar upp á vøru, sum hon veit er í tráð við virðini hon hevur, og so vel­ur hon heldur at spara á øðrum post­um. Hon keypir Fair Trade held­ur enn eina bíligari vøru, og epli heldur enn rís, tí framleiðslan av rísi ofta dálkar, um tað er ikki fram­leitt í náttúrligum klima. – Eg hugsi ikki um ta bíligastu vør­una, men tað merkir ikki at eg brúki nógvar pengar. Eg keypi til døm­is mest brúkt klæðir til mín og børnini, og brúki ikki pengar til hár ella nýggja tøkni. Hetta ger tað møgu­ligt hjá mær, at brúka meir pen­ing til mat, sigur hon. – Eg kann taka hesar av­gerð­ir­ nar, og tí velji eg at gera tað. Eg veit at summi noyðast at keypa bíligar vør­ur av fíggjarligum orsøkum, men tá eg kann so velji eg at gera tað, og brúki minni pengar á øðr­ um økjum, sigur Gunnhild Dahl Nicla­sen. – Vit keypa eisini mat, sum er á mark­inum at ganga út, og ofta velja vit tann “ljóta” matin, so sum ein bugl­að­an pakka ella skøvað frukt og grønt, tí tann vøran ofta fer í rusk, sigur hon. Familjan leggur seg eisini eftir at keypa vøru, sum er minni pakkað inn, tí so fer minni í rusk, hetta er tó ikki altíð møguligt, greiðir hon frá. Marjun Egholm Højgaard held­ ur, at tað er av stórum týdningi, at hugsa um hvat peningurin verður brúkt­ur til. Hon greiðir frá, at av tí at tey hava búð niðri og fingið studn­ing í so mong ár, so hava tey roynd­ir í at liva skynsamt. – Eg royni at hyggja at tilboðum, nið­ursettum vørum og vørum, sum eru við at ganga út, sigur hon. Eisini er tað týdningarmikið, at leggja røttu virðini í børnini, so­leið­ is at tey vita hvar peningur kemur frá, og hvat tað kostar at liva – Tey vita at man má arbeiða fyri peningin, og at tá tú keypir okk­urt, so hevur tú brúkt tað tú tjenti. Eisini mást tú gjalda fyri at búgva í einum húsum og ganga í barna­garði, sigur Marjun Egholm Høj­gaard. – Vit liva í einum for­brúks­sam­ fe­lagi, har vit kunnu keypa tað vit ynskja okkum. Ta tú fert til handils er nógv spennandi at fáa, men hvat hev­ur man veruliga brúk fyri, spyr Marj­un, og leggur afturat, at hóast hesi virðini eru umráðandi, so sleppa børn­ini sjálv­sagt eisini at velja sær okkurt lekk­urt av og á. Gunnhild Dahl Niclasen greiðir frá, at hon eisini er tilvitað um, hvat børnini eta. – Eg vil at børnini fáa ordiligan mat, og at tey virða matin. Vit hava egna eplaveltu, og tí vita tey, mill­ um annað, hvat arbeiði skal til fyri at fáa epli, og tí oyðslar man ikki við teimum, sigur hon. At fáa matin at strekkja longri Tað er dýrt at keypa inn, og ofta fer nógv av matinum, sum vit keypa í rusk. Ikki tí vit ætlaðu tað soleiðis, men tí vit ofta ikki eru nóg til at síggja møguleikarnar Fyri at fáa matin at halda longri brúkar Marjun hann ofta á ann­ar­ leiðis hátt. – Eg brúki breyðrestir til alt møgu­ligt. Ofta skeri eg tær í álir og steiki tær á pannuni við salti omaná. Eisini geri eg ofta grøn­met­ is­súp­an. Har koyri eg alt grønmeti, sum eg havi inni í eina grýtu, kóki tað og blendi til súpan, sigur Marj­ un Eghold Højgaard. Gunnhild Dahl Niclasen brúkar eis­ini breyðrestinar og grønmeti á sama hátt – Børnini elska breyðrestinar tá, og eta tað sum bomm, sigur hon. Kvalitet framum kvantitet Føroyingar hava altíð liva av nátt­ úruni. Hetta, at innflyta vørur úr út­londum er eitt lutfalsliga nýtt fyri­brigdi. Hóast tað, so er tað næst­an radikalt, at tosa um at eta etiskt, vistfrøðiligt og lokalt; nakað, sum liggur okkum føroyingum so nær, og tó so fjar. – Fleiri velja at í dag at hugsa um um­hvørvið og at eta vistfrøðiligt. Eis­ini eru nú fleiri matstovur í Før­oyum, sum veita hendan møguleikan, og tað ger tað alsamt lættari at liva grønt, sigur Marjun Eghold Højgaard. Vit verða alsamt meir tilvitað um mat, og hvønn týdning hann hevur fyri heilsu og vælveru okkara, men eisini hvussu umhvørvið verður ávirkað av framleiðsluni av mati. Í Føroyum er kostnaðarmikið at keypa mat, og hjá nógvum familjum er størsti posturin á fíggjarætlanini settur av til mat. Hvussu liva vit heilsugott, umframt at vit hugsa um umhvørvið og pengarnar? Sum samfelag oyðsla vit nógv við mati, og tað er kostnaðarmikið, sig­ur Marjun Egholm Højgaard, sum er ein av trimum kvinnum, vit hava tosað við um evnið. VIT OYÐSLA OV NÓGV