hósdagur 20. apríl 2017síða 20

FRÍGGJADAGUR 21. APRÍL 2017 SOSIALURIN 46 20 LÍVSSTÍLUR Innlit í menning barnins: ANNIKA KUNOY IM 0-1 ÁR Hetta fyrsta liviárið hjá barninum er barnið serliga bundið at for­eldr­ um sínum, og tað er hetta fyrsta ár­ ið, at grundarlagið fyri avgerandi menn­ing verður lagt. Umframt grundleggjandi tørv­ ir­nar so sum kærleika, svøvn og føði, tørvar barninum tryggleika og nær­leika, sum man millum annað kann vísa við at hava eygnakontakt við tað lítla barnið. Tað er sera um­ ráð­andi fyri barnið, at tað knýtur seg at einum vaksnum í hesum tíð­ ar­skeiðinum, tí verður tann tørv­ ur­in ikki møttur, so kann tað hava fylgj­ur seinni í lívinum, greiðir Elisa­beth M. Gaard, Cand.Pæd. Psyk., frá. Fyrstu mánaðarnir vísur barn­ið sína misnøgd við at gráta, og tørv­ ir­nir verða møttir við mati, svøvni, rein­leika, nærleika og kærleika. Avbjóðingar Ofta tekur tað nakrar mánaðir hjá foreldrunum veruliga at læra barn sítt at kenna, og seinnu helvt av fyrsta liviárinum eru foreldrini ofta tryggari og fáa lættari troystað barnið. – Fyrstu mánaðirnir eru tað fult út fortreytirnar hjá barninum for­eldruni rætta seg eftir. Seinni, tá barnið er umleið eitt hálv ára gamalt, kann man so smátt byrja at venja barnið við fastar song­ar­ tíð­ir og annað sum kanska hóvar for­eldrinum betur, sigur Elisabeth M. Gaard. 1-3 Tá barnið er vorðið ár, og møguliga er farið í vøggustovu ella ansing, er tað vorðið meir sjálvbjargið. Barnið hevur vaksandi áhuga í sam­bondum við onnur og skilur eis­ini tað, at summar umstøður eru farligar og at man til dømis kann brenna seg, um okkurt er for heitt, greiðir Elisabeth Gaard frá. Nú byrjar barnið eisini at tosa og sigur og ger somu tingini, sum tað sær mammu og pápan gera. Barn­ið mennir sosialu og kensluligu før­ leikarnir, og byrjar so smátt at út­ vikla empati. Avbjóðingar Barnið tekur seg fram kensluliga og tí er umráðandi, at foreldrini læra barnið at loysa kensluligar fløkj­ur og ikki avnokta møguligar sterk­ar kenslur, sum barnið hevur. Elisa­beth M. Gaard sigur, at tað er um­ráð­andi at barnið merkir, at tað er rúm fyri øllum kenslum – bæði øði, vreiði, gleði og sorg. Barnið vísir sínar kenslur bæði gjøgnum mál og kropp, og tí kann tað til tíðir sýn­ast ógvusligt ella larmandi. Hesin aldurin verður eisini nevnd­ur treiskisárini, tí børnini vilja gera ting sjálvi, sum tey ikki altíð eru før fyri. Ofta eru sam­an­ brestir, tá barnið ikki vil vaska hár ella busta tenn. Elisabeth Gaard heldur, at er talan um grund­leggj­ andi ting, sum koma undir vanliga um­sorg­an, so má man á ein róligan men avgjørdan hátt siga við barnið, at nú fara vit at busta tennirnar, og so kann man eisini royna at leiða tank­arnar hjá barninum til okkurt ann­að í meðan, so tannbustin ikki fær alt ov nógv uppmerksemi. – Tað eru nógvar slíkar støður í hes­um aldrinum, og ein lærur ofta best hvat riggar til sítt egna barn við at prøva seg fram, sigur hon. 3-7 Tá barnið er um trý ár fer tað í barna­garð. Elisabeth M. Gaard greið­ir frá, at tá barnið byrjar í barna­garði, skal tað ofta hava hjálp á ymiskum økjum, so sum at fara á vesi og lata seg í. Í endanum av hesum tíðarskeiðnum klárar barn­ ið seg sera væl sjálvt. Eisini er málið í stórari menning, og tað henda nógvar mentalar broytingar. Barn­ ið er tó enn óbúgvið og bundið at for­eldrum sínum, Barnið søkir sam­bond við onnur, tekur initiativ og leggur betur til merkis fjølboytni rund­an um seg. Í hesum aldrinum menn­ist barnið í gjøgnum spæl og herm­ar eisini eftir teimum vaksnu og lærir soleiðis nýggjar eginleikar. Barn­ið spyr nógvar spurningar, og soleiðis verður málið evnað til, og barnið skilur betur seg sjálvt og umhvørvið. Í síðsta parti av hes­ um tíðarskeiðnum megnar barn­ið betur og søkir eisini ofta grund­gev­ ing­ar fyri, hví tað ikki má eitt hvørt ella fáa onkra nýggja leiku. Barnið er tó enn óbúgvið og bundið at for­ eldr­um sínum, greiðir hon frá. Avbjóðingar Barnið verður alsamt meir sjálv­ støðugt og hettar ávirkar sjálvs­ virðið hjá barninum á ein jaligan hátt, greiðir Elisabeth M. Gaard frá. Barn­ið dugur betur at siga, hvat tað vil, og byrjar at seta ynskir fram um hvørji klæði tað skal í, hvat tað vil hava við í mátpakkan og tílíkt. – Ein avbjóðing kann oftani liggja í at finna ein javnvág í mill­ um, hvat barnið kann fáa eina ávirk­an á og hvat barnið ikki skal hava nakra ávirkan á, sigur hon. 7-9 ÁR Tá barnið er um sjey ár fer tað í fyrsta flokk. Serliga umráðandi fyri barnið hesa tíðina er samleiki barns­ins, tí barnið verður egið og skal finna seg til rættis í einum skúla­flokki. Krøvini, sum sett verða til barnið eru eisini hægri nú, og barnið skal klára sosialar og mentalar forðanir sjálvt. Eisini skal tað verða sjálvbjargið og duga at fara á vesið, vaska sær og pakka skúla­taskuna. Tó er samleikin enn merkt­ur av, at barnið speglar sær í for­eldrum sínum, sigur hon frá. Avbjóðingar Hjá foreldrum er tað ofta ein av­ bjóðing at vita, nær tey skulu hjálpa barninum, og nær barnið skal klára seg sjálvt, greiðir Elisa­ beth M. Gaard frá. – Tað er týdningarmikið ikki bein­anvegin at taka kamparnar hjá barninum á seg, men heldur veg­ leiða barnið og vita um tað klárar seg sjálvt. Umráðandi er tó at tosa við barnið, um hvat er teimum trupult og at vísa at tú skil­ir tað, sigur hon. – Um man sum foreldur vil hjálpa barninum at trívast, so er ein møguleiki at royna at skapa sam­ an­hald í skúlanum og lata heimið upp, so barnið hann taka vinfólkini við heim at spæla. Umráðandi er at lurta eftir barninum, og hjálpa barn­inum at skilja truplu støðuna tað er í, men hav í huga, at børn í hes­um aldrinum ikki rúma eini lang­ari frágreiðing, so best er at vera greiður. – Kennir tú tó, at farið er yvir markið hjá barninum, so er skila­ best at tosa við foreldur at hinum barn­inum, sigur Elisabeth M. Gaard. 9-13 ÁR Nú byrjar prepuberteturin, og barnið verður alsamt meir sjálv­ støð­ugt. Vanligt er, at barnið nú hygg­ur meir út eftir og møguliga byrj­ar at halda, at tað sum mamm­ an og pápin siga ikki altíð er best. Sum barnið veksur til broytast tørvirnir hjá barninum og avbjóðingarnar hjá foreldrunum. Hóast støðugu broytingina og menningina gjøgnum árini, so er tørvur á, at foreldrini eru har fyri barnið, stuðla tí og lurta støðugur. Elisabeth Magnusardóttur Gaard, Cand.Pæd.Psyk. greiðir frá ymisku tíðarskeiðunum í lívinum hjá barninum, hvørjar avbjóðingarnar kunnu vera og hvussu vit fáa hjálpt og stuðla barninum best øll barnaárini. SOLEIÐIS TAK AVBJÓÐINGA