leygardagur 9. oktober 2004síða 5

8 Nr. 193 - 9. oktober 2004 Nr. 193 - 9. oktober 2004 9 Nomatek sett upp vatnreinsiverk um alt landið Nomatek í Havn hev- ur í gjøgnum nógv ár ment eina skipan til at reinsa drekkivatn, sum í dag kann kall- ast ein reint føroysk loysn REINSAÐ VATN Jan Müller jan@sosialurin.fo Vit framleiða reinsiverk í øllum støddum, sigur Jákup Magnussen, stjóri í Noma- tek. Vit hava sett upp reinsi- verk í Klaksvík, og vit hava sett upp á Skælingi, og í dag hava millum 20-25 bygdir reinsiverk til drekki- vatn frá Nomatek. Vit hava gjørt eina ein- falda loysn, har vatnið fyrst verður filtrerað gjøgnum sand, og síðani strálað við ultraviolettum ljósgeisling- um, sokallaðar UV-strálur, fyri at drepa bakteriur. Sandurin verður skolaður um náttina, so hann altíð er reinur og klárur til dagin eftir. Hetta er kvartssandur, sum er flokkaður eftir korn- stødd, og hann heldur sær í nógv ár, millum 10 og 20 ár. Reinsiverkini eru fulta- utomatisk og kunnu útger- ast eftir ynski, við t.d. al- armum, sum automatiskt ringja til vissar telefonir, um okkurt er galið. Havnar kommuna tann fyrsta Fyrsta reinsiverkið, sum varð framleitt á Nomatek, var til Kaldbak. Tað var tik- ið í nýtslu í 1997. Í tí sam- bandinum menti Nomatek sína egnu UV stráluskipan til sóttreinsing av vatni, sum varð typugóðkend í Norra. UV-útgerð frá Nomatek er soleiðis í dag millum tey 5-10 merkini á altjóða marknaðinum, sum eru typugóðkend hjá SIFF í Oslo (Statens Institut for Folkehelse). Hetta hevur eisini gjørt tað møguligt at framleitt UV-útgerð til onn- ur lond, serliga til Norra. Reinsiverkini verða framleidd á verkstaðnum hjá Nomatek, har sandfiltur og UV-útgerð verða gjørd úr rustfríum stáli. Hetta er besta loysnin til føroyska vatnið, sum ofta er eitt sindur súrt og viðførir, at vanligt stál rustar, um tað ikki verður viðgjørt sera væl og neyvt við serligari máling. Fult kappingarførir við útheimin Í nógvum førum hevur Svenn Brimheim, ráðgev- andi verkfrøðingur frá Teknistovuni hjá Martin Leo, projekterað alla vatn- veitingina og reinsiverkini. Tá reinsiverkini hava verið boðin út, hevur tað víst seg, at Nomatek eru fult kappingarførir og altíð hava verið bíligari, enn teir út- lendsku veitararnir. Jákup Magnussen sigur, at teir umframt Hósvík júst eru í ferð við at seta reinsi- verk upp á Selatrað og á Morkanesi, og á verkstaðn- um framleiða teir í løtuni reinsiverk til Haldórsvík og til Árnafjørð. Her er Svenn Brimheim ráðgevari fyri vatnveitingina. Neyðugt hjá Nomatek at hava fleiri bein at standa á Høvuðsøkið hjá Nomatek hevur altíð verið fiskur - útgerð til flakavirkir, til skip og til laksavinnuna, men hesi seinnu árini hevur vatn verið ein vaksandi partur. Vit hava gjørt reinsiverk til drekkivatn, men eisini til vatnútlátið frá virkjunum, sigur Jákup Magnussen. Tey síðstu 2 árini hava vit gjørt sóttreinsingarútgerð til blóðvatni frá kryvjing av laksi, har tað er av størsta týdningi, at vatnið ikki spreiðir sjúku og harvið smittar laksin í sjónum. Nomatek er einasti veitari, sum í dag framleiðir útgerð til reinsing av blóðvatni, har skipanin er typugóðkend av Heilsufrøðiligu Starvs- stovuni. Nú verður vatnið í Hósvík reinsað. Aftan á, at Hósvíkar komm- una í gjøgnum nógv ár hevur arbeitt við at fáa reinsað vatnið í kommununi, er nú komið á mál REINSAÐ VATN Jan Müller jan@sosialurin.fo Jógvan Mørkøre, bygda- ráðsformaður, sigur, at skiftandi bygdarráð í gjøgnum nógv ár hava havt sum eitt mál at veita reint vatn til kommununa. Bygd- arráðið undan hesum fekk skift allan tann gamla vatn- leidningin út til plastrør. Tá ið so núverandi bygdarráð kom til, settu tey sær fyri at fáa eina endaliga loysn í hesi setuni. Í 2002 vóru 4 glasfipur- brunnar til savning av vatni settir upp í gott 100 metrar hædd, og har frá vóru vatnleidningar til vatn- inntøk lagdir niðan ovar- laga í fjallinum fyri at betra um vatngóðskuna. Jógvan Mørkøre sigur, at tey í gjøgnum nógv ár hava kannað ymiskar møguleik- ar fyri at reinsa vatn, tey hava fylgt væl við, hvørjar royndir, aðrar kommunur hava gjørt, og hvørjar tekn- iskar loysnir hava verið á marknaðinum. Tey komu so til tað niðurstøðu at heita á Nomatek um at gera eitt reinsiverk, sum stóð tey krøv, sum dagurin í dag krevur. Bygdarráðið arbeitt væl saman Jógvan Mørkøre sigur, at tey hava arbeitt sera gott saman í bygdarráðnum, sum eitt team. Í mun til nógvar aðrar kommunur, har bygdarráðformaðurin ofta umsitur øll mál, hava tey býtt málsøkini millum sín. Soleiðis hevur Sunrid Jacobsen, bygdarráðslimur, havt vatn, sum málsøki, og tað hevur hon gingið høgt upp í. Tað hevur verið hennara hjartamál. Í kommununi hava tey raðfest barnagarð, vatn og kloakkviðuskiftini ovar- laga, og har hava tey nú skipaði viðurskifti. Tey høvdu sett sær fyri, at áðr- enn januar 2005 skuldi Hósvík hava reint vatn, og tað eydnaðist. Vit hava havt eitt sera gott samstarv við Nomatek, og vit eru væl nøgd við úrslitið, sigur Jógvan Mørkøre. Samlaða íløgan í vatnveiting við brunnum, vatnleiðingum og reinsiverki, liggur um hálva aðru millión. Nomatek sett nýtt reinsiverk upp í Hósvík Á Nomatek sveisa teir útgerð til vatnreinsiverk Sunrid Jacobsen, bygdaráðslimur, Jógvan Mørkøre, bygdaráðsformaður og Jákup Magnussen, stjori á Nomatek Kostráðgevin: Góðir matvanar geva úrslit – hvørja ferð – Fólk, sum eta ósunt, gera tað tíverri ofta í góðari trúgv. Tey vita ikki betri, tí ongin hevur fortalt teimum tað. Tí má fremsta uppgávan hjá polit- isku myndugleikun- um vera, at seta í verk skipaða fólkaupplýs- ing um heilsugóðan mat, sum kann brúk- ast í gerandisdegnum hjá fólki, sigur Ulla Sissel Brandi, kost- ráðgevi MATUR OG HEILSA Anna V. Ellingsgaard anna@sosialurin.fo – Okkum nýtist ikki at fara longur enn til handils ella ein gongutúr í býnum fyri at síggja, at ovurfiti eisini er ein stórur trupulleiki hjá før- oyingum. Fólk, ið viga alt ov nógv, eru vorðin ein sjálv- sagdur partur av býar- myndini, og tað er ongin ivi um, at nógv av teimum eis- ini dragast við sjúkur, ið standast av ovurfiti, sigur Ulla Sissel Brandi kostráð- gevi, sum nú eisini er byrjað at veita privata kostráðgev- ing. Seinastu tvey árini hevur Ulla starvast sum kostráð- gevi á landssjúkrahúsinum, har hon vanliga ikki kemur inn í myndina, fyrr enn skaðin longu er hendur, og fólk verða innløgd. Sjálv hevur hon tó altíð havt sera stóran áhuga fyri fyribyrgj- andi kostráðgeving, og tí fegnast hon um møguleikan at gera eitt íkast til hetta ar- beiðið við nýggju ráðgev- ingini, tí sum hon sigur – Tað kann ikki vera rætt, at fólk skulu enda sum hjartasjúklingar á B8, áðr- enn tey fáa at vita, at tað er matvanunum, tað er galið við. Fólk eru ørkymlaði Felags fyri tey allarflestu, sum venda sær til Ullu, er, at tey ongantíð hava fingið eitt veruligt innlit í, hvussu maturin er samansettur, og hvørjar avleiðingar ósunnur matur hevur í longdini. Tey hava hoyrt okkurt her og lisið okkurt har, men vita ikki, hvørjum tey skulu trúgva og eru sum heild sera ørkymlaði, sigur Ulla. – Nógv fólk halda til dømis, at speipylsur av ymsum slag ella Gullkorn er dygdargóður matur at geva børnunum. Eg havi eisini varhuga av, at nógvir føroyingar eta óvanliga nógv mettað feitt, uttan at vera greið yvir, hvørjar av- leiðingar tað kann hava. Feitt kjøt, feitar kjøt- og rullupylsur og garnatálg eru ofta fastir tættir í matinum hjá nógvum, umframt at nógv brúka smelt til nærum allan døgurðamat. Tey flestu vita, at slíkt fitar, men nógv eru als ikki greið yvir, at tað júst er alt hetta mettaða feittið sum ofta er orsøkin til hjarta- og æðra- sjúkur, sigur Ulla. Í summum førum er tað læknin, sum hevur rátt fólki til at fara til kostráðgeva, tí blóðroyndir hava víst, at blóðtrýstið ella kolesterol- talið er ov høgt, ella tí tey viga ov nógv. Men alsamt fleiri, bæði kvinnur og menn í øllum aldri, koma sjálvboðin. – Tað er ongin ivi um, at tørvurin á kostráðgeving er nógv øktur, og at hetta hongur saman við, at føroy- ingar eru vorðnir nógv meir tilvitaðir um, hvønn týdn- ing maturin hevur fyri heilsuna, sigur Ulla. Børnini Í síni viðtalu hittir Ulla alsamt fleiri børn, sum viga ov nógv. Kortini eru tey ovurtjúkku børnini fram- vegis ikki nakað, vit tosa um í Føroyum, og Ulla við- gongur eisini, at hetta er ein av teimum truplastu upp- gávunum hjá henni sum kostráðgeva. Ikki tí, tað er trupult at hjálpa teimum, men tí evnið er so kenslu- borið. – Tá tað snýr seg um børnini, kann ráðgevingin lætt fatast sum ein ákæra móti foreldrunum ella kanska serliga mammuni. Men onkur má taka trupul- leikan upp, tí børnini megna jú ikki sjálvi at átaka sær ábyrgdina fyri, hvat tey eta. Jú fyrr vit læra tey góðar matvanar, jú størri er møguleikin fyri, at tey ongantíð koma at drag- ast við trupulleikar og sjúk- ur, sum standast av fiti. Saman við heilsusjúkra- systrum hevur Ulla vitjað á ymsum skúlum í Føroyum, har hon hevur vegleitt børn, lærarar og foreldur í betri matvanum. Hon ivast ikki í, at foreldur eru vorðin nógv meir tilvitaði um týdningin av sunnum matpakkum og fegnast um, at alsamt fleiri skúlar hava sett í verk mjólka- og frukt skipanir. Men skulu varandi úrslit spyrjast burtúr hesum ar- beiði, er neyðugt, at kantin- ur á stovnum, hægri skúlum og arbeiðsplássum eisini koma við. – Tað besta hevði verið, um fleiri kostráðgevar burt- urav høvdu til uppgávu at virka sum ráðgevar á kant- inum yvirhøvur. Slíkt hevði beinanvegin gjørt mun í gerandisdegnum hjá fólki og sannført okkum um, at politikarnir eru sinnaðir at fremja okkurt av øllum tosinum um fyribyrging í verki, sigur Ulla. Góð úrslit - hvørja ferð Ulla heldur tað vera stórt spell, at so lítið hendir frá politiskari síðu á heilsuøk- inum, tí hon er ikki í iva um, at fólk sum heild hava fingið ein sera positivan hugburð mótvegis heilsu- betri matvanum – Eg eri sannførd um, at fólk, sum eta ósunt, oftast gera tað í góðari trúgv og ikki av ringum vilja ella dovinskapi. So skjótt tey fáa at vita, at tað er matvanun- um, tað er galið við, eru tey fús at royna at eta øðrvísi og heilsubetri, hóast tey ong- antíð hava roynt tað fyrr. Og fyri meg er tað alt arbeiðið vert at síggja, hvussu glað og bilsin tey blíva, tá góðu úrslitini byrja at merkjast, og tey fáa tað betri. Ulla leggur afturat, at tað er ikki minst hetta, sum ger tað serliga hugaligt og gev- andi at arbeiða sum kost- ráðgevi. Hon kann altíð veita fólki vissu fyri, at um tey fylgja vegleiðingini, skulu góðu úrslitini nokk vísa seg. Tað gera tey nevniliga hvørja ferð. Ábyrgdin So leingi fólk ikki hava neyðugu vitanina um mat og heilsu, má fyrsta uppgávan hjá mynduleikunum vera at fáa hendan boðskapin út til fólk. Og tað skuldi ikki verið so trupult, heldur Ulla, tí úrslitini av fleiri ára gransking og royndum hjá eitt nú Hjerteforeningen og Diabetesforeningen ligga púra klár at flyta yvir á føroysk viðurskifti. Men fyritreytin fyri at fólk fáa brúkt hesar tilráðingar í gerandisdegnum er sjálv- sagt, at vit fáa eina væl virk- andi matvørulóg, sum áset- ur neyv krøv til vørulýsing- ar á øllum matvørum, so fólk sjálvi kunnu velja. – Tað er í lagi, at politik- arnir støðugt minna okkum á, at vit eiga at taka ábyrgd fyri egnari heilsu. Men treytin fyri at fólk kunnu átaka sær hesa ábyrgd er jú, at tey fáa ta vegleiðing og upplýsing, sum er neyðug. Og tann partin av ábyrgdini eiga politikarnir, sigur Ulla Sissel Brandi. Hjá Kostráðgevanum: • Tú greiðir frá tínum vanligu matvanum, trupul- leikum og málunum, tú vilt røkka. • Kostráðgevin ger eina kost- og tíðarætlan. • 3-4 uppfylgjandi viðtalur • Dømi: Alt eftir byrjunarvekt og blóðvirðum, tekur tað vanliga eini 4-5 mánaðir at lættna 10 kg og fáa normal blóðvirði. Kostráðgevingin hjá Ulla Sissel Brandi byggir á til- ráðingar frá Sundhedsstyrelsen, Diabetesforeningen og Hjerteforeningen: Orkubýti: 55-60% frá kolvætu, 10-15% frá prote- ini, í mesta lagi 30% frá feitti, umframt 600 g frukt- og grønmeti um dagin. Et 3 høvuðs- og 3 millummáltíðir um dagin. HJÁ KOSTRÁÐGEVANUM Føroyska fólka- heilsan á breddan Landsstýrismaðurin í heilsumálum er av álvara farin undir at seta før- oysku fólkaheilsuna á breddan, og tað munnu vera mong, ið fegnast um, at hetta viðkomandi álv- arsmál umsíðir verður tik- ið upp alment. Hóast vit føroyingar javnan breggja okkum av at vera náttúru- fólk, sum liva av fiski úr heimsins reinasta havum- hvørvi, eiga vit at ansa eftir, at slíkar myndir ikki fáa okkum at halda, at vit eisini eru í undantaks- støðu, tá tað ræður um heilsu og livihátt. Allar kanningar benda nevniliga á, at føroyingar verða rakt- ir av júst teimum somu vælferðarsjúkum, sum tey dragast við í londunum rundanum okkum. Sum flestum kunnugt, hóttir ovurfiti nú við at gerast ein lívshættislig umfarsjúka í okkara nærmastu grannalondum, tí bæði einstaklingar og mynduleikar hava mist tamarhaldið á avleiðing- unum av ósunnum mat- vanum. Herheima hava politikarar tíbetur sæð skriftina á vegginum og rópa nú varskó við staði- liga at heita á hvønn ein- stakan av okkum um at taka ábyrgd fyri egnari heilsu. Tað vilja vit eisini fegin, men vit vænta eis- ini, at politiski myndug- leikin somuleiðis er sinn- aður at átaka sær sín part av ábyrgdini - tann partin, sum skal tryggja, at allir føroyingar eisini fáa rættar og neyðugar upplýsingar um sambandið millum mat og góða heilsu. Føroyar eru ikki í und- antaksstøðu, men vit eru í serstøðu í mun til flest onnur lond, tá tað ræður um møguleikan at fáa boðskapin út til hvønn krók í landinum. Og tann møguleikan hava vit, sum eitt tað fyrsta, skyldu til at brúka. Her á blaðnum fara vit komandi tíðina at gera okkara til fyri at varpa ljós á føroysku heilsu- støðuna. Við greinum, samrøðum, viðmerking- um o.ø fara vit í fyrsta umfari at tríva í evni, sum viðgera sambandið mill- um mat og heilsu á ein so fjøltáttaðan hátt, sum til ber. Vónandi kann hetta vera við til at seta í gongd eitt stimbrandi orðaskifti um eitt evni, sum við- kemur okkum øllum, og sum tey flestu uttan iva hava eina meining um. Ulla Sissel Brandi C M Y K 9 8