hósdagur 31. august 2017síða 14

FRÍGGJADAGUR 1. SEPTEMBER 2017 SOSIALURIN 101 14 ANNIKA KUNOY IM ANNIKA@SOSIALURIN.FO Í 2009 byrjaði arbeiðið at screena mamm ur fyri barns burð ar tung lyndi. Tað var sam starv millum náms- frøðing, heilsusystur og psyki- atr iska depilin. Endamálið var at kanna, hvussu nógvar føroyskar mamm ur høvdu tunglyndi eftir barns burð og at lofta hesum mamm um og veita teimum ta hjálp , sum teimum tørvaði. Screeningin var sporadisk og nak að tilvildarlig í byrjani, men síð ani februar mánað 2012 hava all ar føroyskar mammur fingið spurn ar blað frá heilsusystur sínu, ið skal meta um, hvørt mamm an stríðist við tunglyndi, og síð ani veita tá hjálp, ið tørvur er á. Av tí at screeningin ikki fevndi um alt landið, tá heilsusysturin vitj aði Vígdis Skorheim í 2011, so hevur hon ikki verið tann ein asta mamman ta tíðina, sum ikki hevur fingið ta hjálp, sum hon hevði tørv á, greiðir Sanne Storm, PhD og samskipari av við gerð ar toymi hjá kvinnum rakt ar av peri na ta l - angist og tunglyndi á Psyki atr iska Depilinum, frá. Sertoymi veitir hjálp Á Psykiatriska Deplinum á Lands- sjúkra húsinum er eitt sertoymi, sum hevur savnað saman vitan um barnsburðartunglyndi. Toym- ið hevur arbeitt saman í nøkur ár, og Sanne Storm er ein av teimum, sum hevur verið við frá byrjan av. Tær mammur, sum hava tørv á hjálp, fáa ofta hjálpina frá millum ann að Sanne Storm. Hon greiðir frá, at føroyski tølini frá 2012 vísa, at á leið 12 prosent av 612 før oysk- um mammum stríddust við barns- burðartunglyndi tá, men fyri lit skal takast fyri, hvussu tøl ini tulkast. Hon heldur, at tølini líkj- ast teimum í grannalondum okk- ara. Tá samstarvið byrjaði og hjálp- in varð skipað, var upplagt, at til boð ið mammur við tunglyndi fingu, var á Psykiatriska Dep il- in um. Sanne Storm greiðir frá, at nógv er broytt seinstu árini, og tá broyt ingar aftur verða gjørdar, er ikki neyðugt, at tilboðið einans ligg ur har. – Á Psykiatriska Depilinum bjóða vit mammum samrøðu skjót ast til ber, og tá greiða vit frá, hvat tunglyndi snýr seg um, og hvat ein kann gera fyri at basa tí. Í høvuðsheitinum snýr tað seg um at samstarva við mammuna um, hvørja hjálp henni tørvar, sig ur Sanne Storm, sum hevur arb eitt í psykiatriini í 25 ár, og hon leggur afturat, at tilboðini eru ymisk. – Tá vit tosa við eina mammu, sum hevur barnsburðartunglyndi, so verður hugt at hvat eyðkennir mis trivnaðin, og hvat slag av við- ger mamman hevur hug at royna. Um framt samrøður og kognitiva við ger er eisini møguleiki at fáa við gerð gjøgnum tónleik, sigur hon. – Tær flestu mammurnar ynskja ikki heilivág men vilja klára seg uttan. Tó, so er tørvur á heili vági fyri barns burð ar tung- lyndi í summum førum, hóast tað sjálvd an er neyðugt, sigur hon. Umráðandi við skjótari hjálp Sanne Storm greiðir frá, at barns- burð ar tunglyndi ikki er líkt tung- lyndi annars, tí tað er tengt at nýggju tilveruni, sum mamman er í. Barnsburðartunglyndi er ofta lætt ari viðgera og fær mamman skjóta hjálp gongur skjótt rætta leið. Trupulleikin vaksur um mamm an ikki leitar sær hjálp og fær við gerð. Vísir spurnarblaðið, sum heilsu syst urin gevur nýggju mamm un um, at ein mamma er tung lynt, so fær hon hjálpina frá Sannu og toymi hennara. Onk un- tíð heldur mamman ikki, at talan í hennara føri er um tunglyndi tengt at barnsburði, men hon fær til boðið kortini, tí tunglyndi er í barns burðartíðini, greiðir Sanne Storm frá. – Tá ein tunglynt mamma kem- ur til okkara, kenna vit ofta, at hon kanska fyri fyrstu ferð kennir seg hoyrda. Mammurnar hava nógv trýst á sær í gerandisdegnum, og samfelagsmentanin leggur upp til, at tær eru góðar mammur, glað ar og klára alt, sigur hon. So kenna summar mammur, at tær missa fótafestið, kenna seg illa fyri, orka ikki ella vilja burtur úr støðuni tær eru í. Tað verður óruddi ligt í húsinum, tí mamman ikki hevur orku til at rudda, og mamm an er í eini ókendari støðu og kennir ikki seg sjálva aftur, greið ir Sanna Storm frá. – Hetta eru sterkar kvinnur, ið hava vanlig arbeiði, men sum knapp liga missa fótafestið og eru í eini støðu, sum tær ikki hava ver ið í fyrr. Tá verður ein yv ir tik- in av kenslum og tá er torført at skilja støðuna og greiða frá fyri sær sjálvari og øðrum, hvat hetta snýr seg um, sigur hon. Kunning er avgerandi Sanne Storm leggur afturat, at tað í mong ár hevur verið ser- stak liga torført hjá føroyskum mamm um at stríðast við barns- burð artunglyndi. Seinastu árini er støð an nógv batnað, tí meir verð ur tosað um hetta svára evn- ið, og tí fáa fleiri mammur ta hjálp, ið tær hava tørv á. Tá byrjað varð at screena mamm ur fyri tunglyndi, máttu heilsu systrarnar av og á traðka var liga og vanda sær um orðini. Um ráð andi var, at væl varð greitt frá um, hví royndin skuldi takast. Dent ur varð eisini lagdur á, at um- SKJÓT HJÁL ALTAVGERÐ Hevur barnið bert relatión til eina deprimeraða mammu, so er sannlíkt, at barnið fær trupulleikar seinni í lívinum. Trupulleikarnir koma ofta til sjóndar í tannáringaárunum og fevna millum annað um læringarevni, tilknýting til onnur menniskju, angist ella tunglyndi TEMA: Barnsburðartunglyndi Tað hevur verið serstakliga torført hjá føroyskum mammum við tunglyndi í mong ár, men støðan er batnað seinastu árini, tí meir verður tosað um hetta og tí fáa fleiri mammur nú ta hjálp, sum teimum tørvar