mikudagur 17. november 2004síða 4

6 Nr. 220 - 17. november 2004 Nr. 220 - 17. november 2004 7 Carl Sukkot er leiðari á eini viðgerarstovu í Keypmannahavn, ið hjálpir kvinnum at koma fyri seg aftur, eftir at tær hava fing- ið fosturtøku framda. Hann sigur, at fostur- tøkuskipanin, sum er galdandi, er ikki frí, hóast hon er ókeypis. – Tað koma so ómeta- liga nógvar avleiðing- ar av fosturtøkum, sum eingin snakkar um, og sum merkja hesar kvinnurnar í ógvuliga stóran mun, sigur hann FOSTURTØKA Eydna Skaale eydna@sosialurin.fo – Tá ein kvinna verður við barn, og ikki ynskir tað, gerst barnið til ein trupulleika, sum hon ikki kann yvirskoða. Við at bjóða henni fosturtøku, bjóðar man seg til at taka trupulleikan frá henni. Og tað ljóðar gott. Men eingin fortelur kvinnuni um allar teir trupulleikarnar, sum koma aftaná, og sum hon fer at standa einsamøll við. Tað sigur Carl Sukkot, sum helt fyrilestur á fundinum hjá ProVita, 13 november. Dagliga arbeiðir hann við at hjálpa kvinnum, sum eru komnar illa fyri av óvænt- aðum fylgjum av fostur- tøku, bæði sálarligum og kroppsligum. Ein ónd ringrás Samfelagið er løgið saman- sett. Vit verða øll uppald við, at vit skulu gera so og so nógv. Megna so og so nógv. Fáa eina góða út- búgving, eitt gott starv og síggja væl út. Tað ljóðar gott, men tað elvir ógvuliga ofta til vánaligt sjálvsálit og skuldarkenslur, um vit ikki megna ella hava hug til at liva upp til settu fyritreytir- nar. Tað sigur Carl Sukkot, sum í fleiri ár hevur gjørt eitt stórt arbeiði við at kunna um fylgjurnar av fosturtøku. – Ein tann vanligasta or- søkin til at fosturtøkur verða framdar er ótrygg- leiki og vantandi sjálvsálit. Ein kvinna, ið júst er vorðin við barn vil altíð vera ótrygg, og hava nógvar hugsanir um hvat kann ganga galið. Um øll, sum tá eru rundanum hana eggja henni til at taka fostrið, er skjótt til, at hon bert fylgir »góðu« ráðunum. Er sjálvs- álitið vánaligt, sær hon seg ikki føran fyri at hava barn- ið, um eingin annar væntar, at hon fer at megna tað, og eingin stuðlar henni, greiðir Carl frá. – Hon ger tað, tí hon av øðrum verður sann- førd um, at tað er tað besta, sigur hann. Carl greiðir frá um eina tílíka kvinnu, sum júst hevur verið í viðgerð hjá teimum. Drongur hennara var farin frá henni áðrenn hon varn- aðist, at hon var við barn. Sjálvsálitið var ringt og hon fekk ongan stuðul, hvørki frá familju ella vinum. Øll bóðu hana hugsa um seg sjálva og útbúgvingina, sum hon var farin undir. Tí tað er so torført at vera einsamøll við einum barni. Og tí tók hon stigið. Í fyrstuni kendi hon seg lættaða, men sum tíðin leið kom hon í eina svára sálar- liga kreppu. Hon royndi fyrst at práta við familju og vinir um trupulleikan, sum hon hevði, orsakað av fost- urtøkuni. Men eingin lurt- aði. »Tú gjørdi tað einasta rætta«, var svarið hon fekk. Eisini tá hon fór til sálar- frøðing. Alt hetta gjørdi bara sjálvsálitið verri. Carl greiðir frá, at tað, sum hon var fegnast um á viðgerðarstovninum var, at tey veruliga lurtaðu eftir henni. Tey skiltu sváru støðuna, sum hon var kom- in í. Tey søgdu henni, at tað var í lagi at syrgja og at spyrja spurningar. Hon hevði jú mist eitt barn. – Tað er skeivt at »rekl- amera« við fosturtøku í lit- føgrum faldarum, sum ein- síðugt greiða frá, at tað nærum er fylgjuleyst. Tað er skeivt, at lumpa ungu kvinnurnar, at tað bert er ein trupulleiki, sum skal fáast av vegnum, og sum tær síðani aldri merkja aft- ur. Tí tað eru altíð fylgjur av fosturtøku. Altíð. Men tað prátar man bara ikki um, staðfestir Carl Sukkot. – Eg royni ikki at steðga fosturtøku ella at forbjóða tí við lóg, men eg haldi, at í dagsins samfelag verða fosturtøkur framdar undir skeivum fortreytum. Og tí royni eg at bøta um tað, við at geva kvinnunum upplýs- ingar um hvat ein fostur- tøka inniber. Og vit geva neyðstøddu kvinnunum umsorgan og hjálp eftir fosturtøkuna, sigur hann. – Tær hava jú onga aðra staðni at venda sær. Nær er tað eitt barn? Eitt argument, sum ofta hevur verið framført er tað, at barnið ikki verður til eitt barn fyrr enn eftir 12 vikur í móðurlívi, og at tað tí er í lagi at fremja fosturtøku inntil ta tíð. Carl Sukkot heldur, at argumentið er fullkomiliga burturvið. – Hvør hevur funnið uppá hatta? Tí hatta er bert funnið uppá. Tú kanst ikki seta eitt mark. Nær er tað bert ein kykna og nær er tað lív? So skjótt sum tvær kyknur smelta saman undir gitingini, hevur tú ein eina sjálvstøðuga og sjálvsama gen-samanseting. Eitt ein- stakt menniskja. Lívið er ein prosess, sum byrjar við gitingini og endar við deyð- anum. Hasar 12 vikurnar eru bara tilvildarliga áset- tar, og tær kundu tað sama verið 4 vikur, 8 mánaðir ella 14 ár. Tað er eitt lív, sum verður steðgað, eitt menniskja, sum verður tik- ið, greiðir Carl Sukkot frá, og ger greitt, at hann heldur tað vera eitt fullkomiliga tápuligt argument. Ein annar spurningur er, um ikki kvinnan hevur rætt at ráða yvir egnum kroppi. Til tað svarar Carl, at hon sjálvsagt hevur tað. Men tað eigur hon hugsa um, áðrenn hon gerst við barn. At hon ansar sær, og hugsar seg um. Og at hon hevur sjálvsálit til at siga nei, um tað er tað hon veruliga ynskir at siga. Samfelagið má eisini gerast betri til at stuðla henni í tí. – Barnið er ikki ein partur av kroppinum hjá kvinnuni, hóast tað er inni í honum. Barnið hevur egna kromosomsamanseting, og er tí eitt sjálvstøðugt lív, sigur Carl. Broytið mannagongdina – Eg veit, at fosturtøkur altíð fara at verða framdar. Men eg vil so fegin, at tað ikki verður gjørt við somu líkagleði, sum tað verður nú. Gev kvinnuni sjálvsálit, so hon torir at hugsa sjálv, og ikki letur seg ávirka av øðrum. Tí tað er jú hon sum skal liva við avgerðini altíð. Er fosturtøka tá framvegis ein møguleiki, lat hana so fáa alla ta neyðugu vitanina til, at hon kann viga fyri- munir og vansar upp ímóti hvørjum øðrum. Lat hana taka avgerðina. Velur hon tá framvegis fosturtøku, so stuðlað henni aftaná, og gev henni frið at taka av- leiðingarnar. Lat hana syrgja og gráta, tí tað tørvar henni. Tástani vil eg meta, at vit hava fría fosturtøku, sigur Carl Sukkot at enda. Fosturtøka undir skeivum fortreytum • 3 vikur eftir at barnið er gitið, er hjartað farið at sláa. • 6 vikur eftir at barnið er gitið, hevur tað fingið heila, eygu, oyru og munn. • 10 vikur eftir at barnið er gitið, kennir tað ljós, ljóð, pínu og kulda. • 9-11 vikur eftir at barnið er gitið, kann tað sutta tummil. • Flestu fosturtøkur verða framdar ímillum 7-12 viku. • Mest nýtti hátturin er útsúgvingarhátturin. • Eftir 12 vikur veðrur aloftast ein sproyta givin, sum setur føðingina í gongd. Barnið verður tá føtt, aloftast deyðføtt. • 60.000.000 fosturtøkur verða framdar árliga runt um í heiminum • Harav eru umleið 60 í Føroyum • 30% av kvinnum, ið fáa fosturtøku framda, fáa ymisk stig av sálarligum trupulleikum sum fylgju, t.d. angistneurosu • Aðrar fylgjur kunnu verða lívssøri, trupulleikar við at gerast við barn seinni í lívinum og burðarslit. • Pro vita merkir »fyri lívi«, og arbeiðir fyri at verja mannalív, heilt frá gitnaði til natúrligan deyða. • Felagsskapurin er ikki heftur at nøkrum ávísum trúarbólki ella politiskum flokki. FAKTA Carl og Elisabeth Sukkot hava í fleiri ár starvast við at hjálpa kvinnum, ið hava fingið fosturtøku framda. Tey hava eina viðgerðarstovu, nevnd Tilflugten, har tey hjálpa kvinnunum at koma yvir sálarligu trupulleikarnar, ið standast av fosturtøkuni. Trupulleikar, eingin tosar um. Tey nevna tað : abortoverlever symdromet. Mynd: Magnus Gunnarson Almennur stovnur heldur starvsfólk fyri tað turra spott Seks stuðulsfólk hjá einum rørslutarnaður manni verða noydd at renna frá Peri til Poul fyri at fáa teir pengar, teir hava rætt til ALMENN FYRISITING Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo – Tað er nógv fyri at vera hildin fyri tað turra spott av einum almennum stovni. Gunhild Gaard í Havn er mist ein stóran part av tí áliti, hon hevði á almennu fyrisitingina í Føroyum. Óteljandi ferðir hevur ein almennur stovnur lovað at betala henni nakrar krónur, sum hon í langa tíð hevur átt til góðar. Men higartil hevur tað verið til fánýtis. Ístaðin fyri at betala peningin, verður Gunhild send frá starvsfólki til starvsfólk og frá Peri til Poul í almennu fyrisiting- ini, tí tað er altíð onkur ann- ar enn tann, hon hevur fingið fatur á, sum eigur at avgreiða málið. – Eg føli meg rætt og slætt hildna fyri tað turra spott, tí her hendur onki, uttan at eg verðið drigin runt í einum almennum sirkussi, sigur hon. 20.000 krónur í buktini Gunhild Gaard arbeiðir hjá Stuðulsfólkaskipanini fyri vaksin, sum er undir Heima- røktini og Serforsorgini. Har er hon stuðul hjá ein- um ógvuliga rørslutarnað- um manni. Í summar skuldi maðurin til Danmarkar til viðgerðar á sjúkrahúsi, men haðani var treytin, at hann skuldi hava hjálparfólk við sær, tí hann er so rørslutarnaður, at hann krevur røkt alt sam- døgurið. Sostatt fekk hann stuðul niður við sær. Tilsamans vóru vit seks stuðlar, sum skiftust um at verða niðri hjá honum, nakrar dagar ísenn. Sjálv var Gunhild Gaard niðri hjá manninum í 10 dagar. – Tá ið stuðlar arbeiða utt- anfyri tænastustaðið, eiga teir dagpening, sum er 360 krónur um dagin og 200 krónur heimkomudagin. – Sostatt eigi eg 3800 krónur í dagpengum fyri ferðina og tilsamans eiga allir teir seks stuðlarnir til- samans einar 20.000 krónur í dagpeningi. Sjálv fekk Gunhild Gaard fekk 1000 krónur í dag- pengum frá Landssjúkra- húsinum og sostatt eigur hon 2800 krónur eftir í dag- pengum, sum hon skal fáa frá stuðulsfólkaskipanini. – Men tað er hesin dag- peningur, sum tað er heilt ómøguligt at fáa útgoldnan. – Tann 7. september vóru allir seks stuðlarnir heim- komnir og dagin eftir fyltu vit pappírini út í sambandi við dagpeningin og avlev- era tey á stuðulsfólkaskip- anini dagin eftir tann 9.september. Sirkussið byrjar Gunhild Gaard sigur, at tá er tað at sirkussið byrjar. – Fyrst fekk eg fatur ein- um starvsfólki, sum hevði beint málið víðari til eitt annað starvsfólk, sum hevði beint málið víðari til eitt annað starvsfólk, sum aftur hevur beint málið víðari til eitt heilt annað starvsfólk..... – Frá hesum seinasta starvsfólkinum fekk eg so kortini eitt greitt svar og tað var, at hon hevði so nógv at gera í sambandi við fíggjar- lógini, at hon hevði ikki stundir at taka sær av dag- peningamálinum fyrrenn um 14 dagar. – Tað var í øllum førum eitt greitt svar og so visti eg tað. – Men tá ið 14 dagar eru gott og væl farnir og ongin peningur framvegis er útgoldin, ringi eg aftur til hetta seinasta starvsfólki, sum hevði biðið meg bíða í 14 dagar. Hetta starvsfólki segði nú, at nú hevði hon verið í sambandi við fíggj- armálaráðið, sum hevði boðað frá, at peningurin skuldi útgjaldast. Men tað var altso ikki hon, sum skuldi gjalda pen- ingin út, so hon hevði sent málið aftur, haðani tað upp- runaliga var komið Gunhild Gaard sigur, at so var onki at gera uttan at byrja alla mylluna umaftur! Og so varð farið á Stuð- ulsfólkaskipanina einaferð afturat. Men nei! Nú var akkurát tann sjúk, sum skuldi avgreiða málið og tað var onki annað starvsfólk, sum kundi avgreiða tað. Nakrar dagar seinni er hendan blivin frísk aftur og tá ringir hon aftur og sigur, at hon varð noydd at senda málið víðari til eina, sum ananrs eisini hevði havt málið einaferð fyrr, men sum somuleiðis hevði beint tað víðari..... – Eg fekk so aftur fatur á fólkinum, sum hevði málið og hon lovaði at brúka alla sína orku uppá at avgreiða málið. Einar tveir dagar seinni lovaði hon at peningurin skuldi verða útgoldin dagin eftir. Men eina lítla viku seinni var framvegis onki hent. So aftur í telefonina og einaferð enn lovaðu tey, at nú skuldi tað vera. Men enn er so onki het! Almenn umsiting má vera dýr Gunhild Gaard sigur, at er hetta eitt typiskt dømi um okkara almennu umsiting, er onki at siga til, at hon er dýr, tí hetta málið átti at verið so einfalt, sum tað yvirhøvur kann vera. Tí torir nóg illa at hugsa sær skilið, táið okkurt fløkt mál er til viðgerðar. – Hóast eitt starvsfólk hevur lovað at brúka alla sína orku uppá tað, hevur fyrisitingin ikki enn megnað at avgreitt eitt rættiliga einfalt mál um dagpening, so eg veit ikki, hvussu verð- ur, tá ið okkurt ordiligt er á vási, sigur Gunhild Gaard. Hon sigur, at tað er ikki lítið, hon hevur brúkt at tíð og telefon fyri at fáa hendur á dagpenininginum. – Feilurin er kanska, at tey vita ikki, hvørjum kassa peningurin skal betalast úr. Men tað kunnu vit ikki svíða fyri. Tilsamans er kanska talan um 20.000 krónur, sum hesir seks stuðlarnir eiga í dagpengum og tað má almennna fyri- stingin hava rygg til at rinda, so kunnu tey aftaná finna útav, hvør kassi skal betala, sigur Gunhild Gaard. Hon sigur, at hon hevur fyrr verið av landinum í slíkum ørindum og tá hava ongir trupulleikar verið við dagpeningi. Men tá var tað Almannastovan,sum umsat økið. Men nú tey eru komin undir stuðulsfólkaskipan- ini, vísir tað seg at vera heilt ómøguligt at finna útav tí. Og hon leggur afturat, at sum støðan er nú, fer hon at hugsa seg fleiri ferður um, áðrenn hon einaferð afturat átekur sær eina slíka upp- gávu fyri ein rørslutarn- aðan. – Hetta er so langt úti, at tað átti ikki at komið fyri. Hjá tí almenna er talan um piparnøtur, men hjá okkum er tað als ikki týdningar- leyst og tá ið vit høvdu fylt pappírini út, væntaðu vit, at hetta var ikki annað enn eitt avgreiðslumál, sigur Gun- hild Gaard at enda. Skulu hava sínar pengar Leiðarin á Stuðulsfólka- skipanini fyri vaksin, Regin Johansen, er á skeið hesar dagarnar, so haðani fekst ongin viðmerking. Mary í Garði, sum er leiðari á Heimarøktini og Serforsorgini, sigur, at tað er ongin ivi um, at hesi fólkini eiga rætt til dagpening. Men tað er altíð tann einstaki stovnsleiðarin, sum skal avgreiða slík mál, altso í hesum føri leiðarin á Stuðulsfólkaskipanini fyri vaksin. Men hon sigur, at við- hvørt kann tað vera eitt iva- mál um, hvørjum kassa ein samsýning skal rindast. – Men í slíkum føri er mannagongdin tann, at starvsfólkið skal í øllum førum hava sín pening beinanvegin og so mugu teir ymsu kassarnir aftaná finna útav aftaná, hvør av teimum tað er, sum eigur útreiðsl- una, sigur Mary í Garði. – Hetta hevur verið eitt satt sirkus og vit verða hildin fyri tað turra spott av almennu fyrisitingini, sigur Gunhild Gaard Mynd: Jens Kristian Vang C M Y K 7 6