týsdagur 2. oktober 2018síða 10

Mikudagur 3. oktober 2018 · Nr. 114 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HEILSA Vilmund Jacobsen Tað munnu vera fá, sum ikki vita, at ov høgt kolesteroltal, royk­ing, yvirvekt og ov høgt blóðtrýst veksa um vand­an fyri at verða raktur av hjarta­ æðrasjúku. Á hinari síðuni hava flestu eisini hoyrt um eitt ella fleiri fólk, sum hóast ser­liga heilsugóðan lívshátt kortini fingu ein blóðtøpp á lutfalsliga ungum árum. Men, hvussu kunnu vit vita, um vit eru í vanda­bólki­ num fyri at fáa ein blóðtøpp - líka­mikið, um vit liva sunt ella ósunt? Tú kanst fáa læknan hjá tær at gera eina vanda­met­ ing, har atlit verður tikið til royk­ing, rørslu, vekt, kolest­e­ rol­tal, blóðtrýst og møgu­liga hjartaæðrasjúku í nær­mæs­ tu familjuni. Men, eina slíka vanda­ met­ing gevur serlæknin í almennum heilivági og fyri­ byrg­ing, Stig Ekkert, ikki nógv fyri. Hann vísir til eina kann­ing frá 2012 á hjarta­ deild­unum á trimum jútsk­ um sjúkrahúsum. - Ein røð av sjúklingum, sum vórðu innlagdir við akuttum blóðtøppi í hjarta­ num, fingu bert eina traditio­ nella vandameting gjørda, sig­ur hann. Sambært Stig Ekkert vísti kann­ingin, at heili 93 prosent av teimum raktu høvdu farið ígjøgnum vandametingina uttan nevniverdar við­merk­ ing­ar. - Kanningin vísir eins og aðrar, at vanliga metingin slett ikki er nóg mikið til tess at finna fram til tey, sum eru í vanda fyri at fáa ein blóð­ tøpp, sigur serlæknin. Skanning av hálslívæðr Eins og nakrir aðrir lækn­ ar, mælir Stig Ekkert í staðin til eina skanning av hálslívæðrini, sum eftir hansara tykki er nógv meira effektiv og neyv. Í mun til lívæðrarnar í hjarta­num og blóðæðrarnar í heilanum, liggur háls­lív­ æðr­in uttarlaga og er tí løtt at skanna við ultraljóði. - Hálslívæðrin gevur eina góða mynd av, hvussu støðan er við æðrunum aðrastaðni í likaminum, eisini krúnu­lív­ æðr­ini í hjartanum. Tí er ein skann­ing av hálslívæðrini eitt lættur háttur at av­dúka, hvørt talan er um æðra­kálk­ ing ella ei, heldur Stig Ekkert. Serlæknin er sjálvur ein av slóðbrótarunum innan skann­ing av hálslívæðrini. Hann hevur lært háttin í USA og hevur roynt hann í Dan­mark síðan ár 2008. Í 2012 var Stig Ekkert mill­ um tey, sum tóku stig til at lata upp CardioLab. Hetta er ein keta við privatum lækna­ stov­um, sum móti gjaldi fremja nevndu skanningar. Í dag rekur hann fyritøkuna, Cardio­Fit, sum eisini bjóðar hesar skanningar. Almenna heilsuverkið í Dan­mark ger eisini skann­ ing­ar av hálslívæðrum, men tað eru bert sjúklingar, ið ant­in hava havt blóðtøpp ella hava fingið staðfest hjarta­trupulleikar, ið fáa hesa skanning. Skeiv raðfesting Almenna sjúkrahúsverkið bjóð­ar ikki hesa skanning til fólk sum annars eru frísk, men sambært Stig Ekkert er hetta ein skeiv rað­festing, sæð út frá ein­um fíggjar­ ligum og menniskjans­ligum sjón­ar­horni. Hann vísir á, at hjarta­ æðra­sjúkur saman við krabba­meini hagfrøðiliga sæð eru tveir teir størs­ tu “drepararnir”, tá deyðs­ orsøk­ir í Danmark verða gjørd­ar upp í tølum. Fleiri tús­und danir doyggja hvørt ár av blóðtøppi í hjartanum ella heilanum, og eins mong fáa varandi mein og missa arbeiðs­førleikan. Nógv, sum verða rakt, gerast lutvíst lammað ella missa førleikan at tosa eftir blóð­tøpp í heilanum. Eins mong fáa kroniskar hjarta­ trupul­leikar í kjalar­vørri­ num av einum blóðtøppi í hjarta­num. Haraftrat kemur fíggjar­ ligi samanhangurin, og sam­bært Stig Ekkert kosta hjarta­æðrasjúkur sam­felag­ num um­leið líka so nógvan pen­ing sum øll krabba­meins­ viðgerð til­samans. - Kunnu vit minka um talið av álvarsomum blóð­ tøppum, fer hetta at spara sam­felagnum fyri veldugar upp­hæddir. Samstundis kun­ nu vit beina burtur nógva menniskjansliga líðing. Serlæknin heldur, at út­ reiðslurnar til eitt ókeypis al­ment tilboð um skanning av hálslívæðrini - eitt nú sum screnning av øllum, sum eru yvir 40 ár - høvdu ver­ið smáar í mun til tær út­ reiðslur, sum samfelagið við tíðini hevði spart. Útseting av blóðtøppi Ein skanning av háls­lív­æðr­ ini bjargar í sær sjálvum ong­um mannalívi. Men, sam­bært serlæknanum ber til við hesi skanning at finna tey fólk, sum líða av æðra­ kálking, ið er orsøk til blóð­ tøppar. - Tað góða við skanning er, at tað í stóran mun ber til at peika út tey fólk, sum eini 10 til 20 ár úti í framtíðini kunnu væntast at fáa blóð­ tøpp, um tey halda fram við ver­andi lívihátti. Lívið og førleikin hjá fleiri fólkum kann sambært Stig Ekkert bjargast, um sett verður inn við fyribyrging, eitt nú við meira rørslu, broytt­um kostvanum og møgu­ligari viðger við heili­ vági. At finna út av hóttandi sjúkuni í góðari tíð er avgjørt ein fyrimunur. Tó er ikki sagt, at tað fer at lata seg gera at rudda út blóðtøppar. Men, við at finna fram til teirra, sum eru í vandabólki, ber sambært serlæknanum til at skjóta út vandan fyri ein­um møguligum blóðtøppi í fleiri ár. Læknar ikki samdir Tað eru tó ymiskar meiningar inn­an læknaheimin um hesi viðurskifti - hvørt tað er skilagott at skanna fólk, sum ikki beinleiðis eru í vanda­ bólki fyri møguliga at fáa ein blóðtøpp. Í fjør góvu Dansk Cardio­ logisk Selskab, Dansk Neuro­ log­isk Selskab og Dansk Sel­ skab for Almen Medicin, í felag út eitt skriv, har tey frá­ráddu fólki til sjálvi at gjalda fyri eina skanning av hálslí­v­æðrini. Hjartafelagið er samt í hesi niðurstøðu, og sambært granskingarstjóranum hjá fela­num, Gunnar Gislason, sum er yvirlækni og pro­ fessari í hjartasjúkum, gevur ein skanning ikki fólki nak­ að, sum ein samrøða við prakti­serandi lækna ikki kann geva. - Tú skalt gera rættiliga nógv­ar skanningar, áðrenn tú finnur ein sjúkling, sum er í øktum vanda fyri blóð­ tøp­pi, og sum ikki hevði ver­ ið “fangaður” av sínum egna lækna, sigur Gunnar Gisla­ son. Kelda: www.helse.dk KANN FYRIBYRGJA BLÓÐTØPPI Nakrir læknar halda, at ein skanning av hálslívæðrini er ein serstakur møguleiki at avdúka byrjandi æðrakálking. Aðrir læknar hava ikki somu tiltrúgv til henda háttin Fakta um skanning av hálslívæðr Vilmund Jacobsen Ein skanning av háls­ lív­æðrini tekur bert 10 til 20 minuttir. Hetta gevur onga pínu og hev­ur eingi hjáárin. Við skanning sær ser­út­búna fólk­ið tjúkt­ina á æðra­veggi­ num sum vísir í hvønn mun, tú ert rakt/-ur av æðra­kálk­ing. Tey flestu fáa í ávísan mun æðra­kálk­ ing, sum tey eldast. Skann­ing kann eisini vísa, um onkur skón situr innan í æðrunum. Sita skónir í, kun­nu tær gerast vanda­mikl­ ar, um tær ríva seg leys­ar og gerast orsøk til blóðtøpp. Við hesum er tó ikki sagt, at vanlig æðra­ kálk­ing ikki eisini er vanda­mikil. Kelda: www.helse.dk - Skanning av hálslívæðrini gevur eina góða mynd av, hvussu støðan er við æðrunum aðrastaðni í likaminum, sigur serlæknin, Stig Ekkert