týsdagur 16. oktober 2018síða 8

Mikudagur 17. oktober 2018 · Nr. 120 8 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Stór frambrot eru innan viðgerð av krabbameini Nobel-vinnarar í heilivági hava framt áhugaverda gransking og frambrot í viðgerð av ymiskum krabbasjúkum. Talan er um immunterapi og javnvágina millum aktivitet og bremsu í sonevndu T-kyknunum Vilmund Jacobsen Tað vóru tveir pionerar innan imm­ unterapi, sum herfyri fingu Nobel- virðisløn í heilivági. Teirra arbeiði hevur verið slóðbrótandi fyri fat­ an­ina av, hvussu immunverjan í lik­aminum virkar. Hetta er vitan, sum hevur ført til eina betri viðgerð móti einari røð av krabba­sjúkum. Alt hetta snýr seg um stríðs­eind­ ina: Immunverjuna. Talan er um eitt umfatandi net­ verk av serútbúnum kyknum, sum kunnu kenna aftur alt tað, sum kann vera ein hóttan fyri okk­ara likam: Virus, bakteriur og fremm­ and­ar smáverur ella mikro­org­ anismur. Hesar verða kendar aftur, eyð­merktar og beindar burtur við við­gerðini. Júst tí, at immunverjan er so kraft­mikil, er tað týdningarmikið, at hon er undir eftirliti og bert leypir á tað, sum veruliga er skaði­ ligt fyri okkara likam. Er immunverjan ikki undir eftir­liti, er vandi fyri, at hon leypir á fríska vevnaðin og kyknurnar í lik­aminum, og tað kann vera lívs­ hótt­andi. Tað er júst henda javnvágin mill­ um aktivitet og bremsu, sum ársins Nobel-vinnarar í heilivági, James P. Allison úr USA og Tasuko Honjo úr Japan, hava granskað í, og talan er her um tær kyknur í immunverjuni, sum verða róptar T-kyknur. Tarna ”bremsunum” Professarin, Per Gulldberg, sum starv­ast á granskingardeplinum hjá Kræft­ens Bekæmpelse, greiðir frá sam­an­hanginum við nevndu T-kykn­um. - T-kyknurna eru útgjørdar við ymiskum bremsum, sum forða óskyn­samari aktivering av imm­un­ verjuni. Granskingin hjá Allison og Honjos hevur víst, hvussu til ber at aktivera T-kyknurnar við at tarna hesum bremsum, soleiðis at hes­ar kyknur gerast førar fyri at leypa á krabbakyknurnar, sigur Per Gull­d­ berg. Professarin vísir á, at tann eina bremsan snýr seg um proteinið CTLA-4, sum situr í yvirflatuni av T-kykn­unum. James P. Allison hevur ment eitt mót­evni, sum tarnar bremsu- virkn­að­inum hjá CTLA-4. Hann hev­ur í einari røð av royndum víst, hvønn týdning tað hevur, tá henda bremsa verður beind burtur. Ein av týdningarmestu roynd­ un­um stava frá 2010, har sjúklingar við móð­urmerkjakrabba vórðu við­ gjørd­ir við nevnda mótevni. Úr­slit­ ini vóru eyðsýnd. Hjá nøkrum av sjúklingunum hvarv sjúkan heilt, og hetta var fyrstu ferð, at nakar hevði sæð so posit­iv úrslit hjá sjúklingum við hesi sjúku. Livdu nógv longri Granskingin hjá Tasuko Honjos hev­ur lagt dent á eina aðra bremsu hjá T-kyknunum, nevni­liga pro­ teinið PD-1, ið eins og CTLA-4 eisini er í yvirflatuni á T-kykn­unum. Krabbakyknur kunnu ávirka PD-1 og soleiðis syrgja fyri, at prote­inið virkar sum ein bremsa á T-kyknurnar. Hetta samband kann tó brótast við einum antievni við tí úrsliti, at T-kyknurnar ger­ast akt­ivar og kunnu leypa á krabba­ kykn­ur. Granskingin hjá Tasuko Honjos hevur skapt grundarlag fyri einari røð av royndum, har tú visti, at eitt antievni, sum blokerar PD-1 og harvið beinir burtur bremsu- virkn­aðin, er effektivt sum viðgerð av sjúklingum við einari røð av krabba­sjúkum – eisini, har krabbin hev­ur spreitt seg. Úrslitini vístu, at viðgerðin mink­aði um krabbasjúkuna, og sjúkl­ing­arnir kundu soleiðis liva mun­andi longri. Fantastisk gransking Ein av teimum, sum til dagligt sær, hvønn týdning granskingin hjá Allison og Honjos hevur havt, er yv­ irlæknin, Lars Henrik Jensen, sum starvast á sjúkrahúsinum í Vejle. Hann er eisini formaður í felagnum hjá donskum krabbameinslæknum, Dansk Selskab for Klinisk Onkologi. Lars Henrik Jensen hevur sæð gagnliga virknaðin av teimum við­ gerð­um, sum eru mentar út frá gransk­ingini hjá James P. Allison úr USA og Tasuko Honjo úr Japan. - Grundleggjandi er hetta fant­ ast­isk gransking. Hetta hevur ført til slóðbrótandi viðgerðir, sum geva heilt nýggjar møguleikar fyri eina røð av sjúklingum. Serliga inn­ an móðurmerkjakrabba merkir gransk­ingin, at vit kunnu bjóða við­ gerð­ir, har vit í veruleikanum áður einki høvdu at bjóða, sigur hann.  Sjálvt um immunterapi í dag er tilgongilig sum viðgerð fyri ein­ari røð av krabbasjúkum, leggur Lars Henrik Jensen kortini dent á, at við­gerð­in ikki gagnar øllum krabba­ sjúkl­ingum. Men, tað eru sjúklingar við ávís­ um krabbasjúkum, sum fáa gagn av viðgerðini – og í øðrum før­um er neyðugt við vælkendum við­gerð­ um sum eitt nú kemoterapi, strálu­ við­gerð og skurðviðgerð. - Orsøkin er, at immunskipanin er so fløkjaslig, at tað hjá summum sjúkl­ingum eru aðrar mekanismur, sum eru í brúki. Men, í dag kunnu vit tíbetur við rættiliga stórari vissu siga, hvørjir sjúklingar kunnu fáa gagn av immunterapi – og hvørji ikki fáa gagn av hesum, sigur Lars Henrik Jensen, yvirlækni. Flættaðar viðgerðir Í dag verður immunterapi brúkt móti einari røð av krabbasjúkum, eitt nú móðurmerkjakrabba, nýra­krabba og lungnakrabba, og gransk­arar arbeiða við, at viðgerðin kanska kann mennast enn meira og so­leið­is eisini brúkast móti øðrum krabba­sjúkum. Nýggj gransking bendir á, at tað kanska kann geva ein enn betri virknað, um nevndu viðgerðir verða flættaðar, soleiðis at eitt nú CTLA-4 og PD-1 verða raktar í senn. Eisini verða royndir gjørdar við møgu­leikanum at flætta immun­ terapi og kemoterapi. Kelda: www.cancer.dk HEILSA