hósdagur 6. desember 2018síða 20

FRÍGGJADAGUR 7. DESEMBER 2018 SOSIALURIN 142 20 SÓLVÁ LINDENSKOV RÓADÓTTIR V it mugu vit endur­hug­ sa okkara bú­skap­ar- og for­brúk­ara­ment­ an, so vit taka atlit til avmarkaða náttúru­givna tilfeingið og vistskipanina – bæði á lofti, sjógvi og landi. Snøgt sagt mugu vit menna skipanir og lívsvirðir, har vit ikki taka meira, enn vit hava brúk fyri, og fáa endur- og nýnýtslu inn í alla framleiðslu. Hetta sigur Rigmor Dam, landsstýriskvinna í mentamálum, nú talan hevur verið um nýggja orðið hjá mál­ ráðnum, nýnýtslu, ella upcycling sum tað eisini verður nevnt á enskum. Elin Hendriksen var í út­varpi­ num fyri stuttum og greiddi frá um enska orðið »upcycling«, orð­ið, sum í grundini merkir ný­ nýtsla á føroyskum, er tá gomul ting fáa nýggjan týdning ella eitt nýtt endamál. Til dømis um tú hevur eitt gamalt dankort, og tú manglar plektarar, so ber til at klippa sær ein plektara úr kortinum. Kortið fær tá nýggjan týdning, nú er tað ikki eitt kort meira, men fleiri plektarir, og sostatt gerðst hetta nýnýtsla. Í staðin fyri at tveita kortið burtur, broytir ein tørvin soleiðis at kortið ikki bara verður tveitt burtur. Nýnýtsla er sostatt ein grein í endurnýtslu høpi. Ein lívsstílur sum vindur uppá seg Tá talan er um yvirforbrúk, mein­ ar Rigmor Dam at tað er um­ ráðandi at man skilur hvat kann endurnýtast, hvat kann brúk­ast, og hvat reint sagt er burtur­kast av øllum ognunum ein hevur. - Yvirforbrúk kunna vit koma til lívs um vit bara leggja dent á tað í okkara hugsunarhátti. Hví blakað okkurt burtur um tað rigg­ar? Tað kann gevast víðari, ella tú gevur tí eitt nýtt endamál enn tað, sum upprunaliga var ætlanin, sigur Rigmor Dam. - Tað er sera umráðandi, at Før­oyar verða meira upplýstar tá tað kemur til burðardygd, og ikki bara til ein part av lívinum, men innan øll lívsins viðurskifti, sigur Rigmor Dam. Alt lív er partur av æviga gonguverkinum, tað er ein »cirkulér« skipan, har okkara vanar og atburðir ávirka møgu­leikarnar hjá komandi ætta­liðum, greiðir hon frá. Vit í framkomna heiminum muga ganga á odda, tí vit sita á peng­ unum og vitanini sum skal til, fyri at broyta gongdina sum vit eru á nú. Vit hava møguleikan til at vera heimsmeistarar inn­an varandi orku, nýnýtslu, endur­ nýtslu o.s.fr. Sjálv metir Rigmor Dam at hon altíð hevur havt ein minni materialistiskan lívsstíl, hon hevur altíð hildið at endurnýtsla er kul, stuttlig og neyðug. Tað er bæði kreativt og persónligt at øll ikki hava tað sama, og so er tað eisini gott fyri samvitskuna, heldur Rigmor Dam. - Um eg telji eftir, so er meira enn helvtin av okkara innbúgvi endur­nýtsla, sum eg havi funnið til dømis í Tinghúsinum á Hjalla, sum eg eisini haldi er besta umhvørvistiltakið í ára­vís, sigur Rigmor Dam. Eg havi funnið nógv virðismikið á Tinghúsinum á Hjalla, millum annað ein lekkran Norell safari­ leður­stól, fyri nógvum árum síðan, og eitt stórt vitrinuskáp við glashurðum, tað havi eg mála og gjørt eitt sindur við. Eg haldi veruliga at endurnýtsla og ný­ nýtsla er spennandi og per­són­ ligt, tí man broytir og stílar sum man sjálvur vil. Tíbetur er hetta ein lívsstílur fleiri velja sær, ein lívs­stílur sum vindur uppá seg, sigur Rigmor Dam. Ein massapsykotisk forbrúksfest - Nógv orka verður brúkt upp­ á at venda gongdini við veður­ lags­broytingum, framleiðslu av plasti, at tryggja biodiversitet og burðardygga veiðu og so fram­ vegis. Men tá vit hava tiltøk, sum beinleiðis arbeiða móti hes­um, sum eitt nú Black Friday, gerst tað trupult, sigur Rigmor Dam. Slík tiltøk eru als ikki í trá við tað vit royna at arbeiða við í umhvørvismálum, tí er tað helst neyðugt at tiltøk sum Black Friday fáa grønt mótspæl, sum eg vænti at serliga tey ungu ættarliðini fara at taka til sín. Tey eru ofta nógv meira tilvitað um materiella ørðskapin enn tey eldru, haldi eg, tey eru jú vaksin upp tilvitað um umhvørvismál og óhepnu gongdina í veður­lags­ broyt­ingunum, greiðir Rigmor Dam frá. - Um eg sjálv skal siga mína egnu hugsan um tiltøk sum Black Friday, haldi eg at tað er tað ljótasta av ótál­mað­ari for­brúkarismu, ein massa­psy­ kotisk forbrúksfest, sum tað býr mær grundleggjandi ímóti at luttaka í, sigur Rigmor Dam. Heldur skuldu handlarnir ásett prísstøðið á eina javna og gjøgnumskygna legu, tí vit fáa so onki fyri onki, so til­ boð­ini skulu bara rindast inn allar hinar dagarnar í árinum og gjøgnum aðrar vørur og tænastu. Marknaðarføringin er so aggressiv, at mong sjálvandi lata seg tøla – eisini til at keypa slíkt, sum tey kanska longu eiga, til dømis eitt størri sjónvarp, ella slíkt, sum tey í veruleikanum ikki hava tørv á. Tað er ikki í trá við tað vit arbeiða við og als ikki við míni persónligu virðir held­ ur, sigur Rigmor Dam. Jólagávurnar í ár verða burðardyggar - Eg havi ongantíð verið ser­liga materialistisk, men eg eri sjálv­ andi ein partur av moder­naða samfelagnum, og tað er trupult í einum modernaðum samfelag at liva heilt burðardygt. Men eg líti á, at um vit hvør í sær byrja við okkum sjálvum, umframt MENNISKJAN STØRSTI TAPARIN VIÐ VERANDI GONGD UMHVØRVI - Óendaligur vøkstur ber ikki til. Náttúran, ella jørðin, skal nokk yvirliva uppá sikt, um enn í einum broyttum líki. Men við verandi gongd, verður menniskjan sjálv størsti taparin, sigur Rigmor Dam, landsstýriskvinna í mentamálum