hósdagur 10. januar 2019síða 23

FRÍGGJADAGUR 11. JANUAR 2019 SOSIALURIN 4 23 gerst óvirki hjá teimum. Tá er tað umráðandi, at man fyrst og fremst finnur fram til, um talan er um virus ella bakteriu, og síðan at sjúklingurin fær røttu við­gerð, áðrenn avgerðin at geva penisillin verður tikin. – Í Norðanlondum ber tað bert til at fáa penisillin gjøgn­ um útflýggjan av resept frá lækna­num. Hetta merkir, at tað ikki ber til at fara inn á eitt apo­tek og keypa penisillin sum hand­keyp, men at tað krevst, at hvør einstaklingur skal hava eina ávísing frá læknanum til hetta. Eisini er tað serliga um­ ráðandi, at sjúklingurin fylgir veg­leiðingini frá læknanum og tekur heilivágin soleiðis, sum veg­leiðingin sigur, greiðir Lars Fodgaard Møller frá. Man skal bert útskriva slíkan heili­vág, tá tað er neyðugt, og tað er umráðandi, at kanningar verða gjørdar soleiðis, at rætti heili­vágur verður útskrivaður til ávísar sjúkur/bakteriur, so at bakterian ikki gerst mótstøðufør móti øllum penisillini, sigur hann. Eitt spark aftur í 1930 Fyrstu ferð penisillin var nýtt sum heiluvágur var í 1942, tað var ein kvinna, ið kallaðist Anne Miller, sum fekk fyrstu væleydnaðu viðgerðina við penisillini. Penisillin var upprunaliga funnið av einum manni, ið bar navnið Alexander Flemming. Hann vann Nobelheiðursløn fyri sítt avrik og sigst, at hann í sínari takkartalu ávaraði móti yvirnýtsluni av penisillininum í framtíðini, tí bakterian kundi gerast mótstøðufør. Í mun til onnur sløg av antibakteriellum heili­ vági, so er sølan av penisill­ini størri enn sølan av øðrum heilivági í sama bólki. Sjálv­andi er hetta knýtt at hvørjari bakteriu ein stríðist við og av tí sama verður ymiskur heilivágur útflýggjaður. Men hóast hetta, so vísir tað seg, at sølan av penisillini er munandi størri enn sølan av øllum øðrum anti­bakteriellum heilivágum, og er hetta galdandi fyri øll norðanlond. Verður hugt eftir seinastu árunum, so ber hóast alt til at staðfesta, at í flestu førum er sølan lækkað støðugt síðan 2005 og fram til 2016. Serliga sæst minking í søluni, tá hugt veður eftir Føroyum, Norra og Svøríki samanborið við onnur norðanlond har sølan heldur er vaksandi. Hetta sæst serliga, tá er talan um Ísland og Grønland. Hyggja vit eftir søluni av ymiskum sløgum av penisillini í øllum Norðanlondum ber til at síggja, at serliga í Føroyum er sølan lækkað síðan 2005. Tað sæst tó ein vøkstur í 2015, har tað var selt meira enn áðrenn, men annars hevur sølan verið lækkandi og lækkaði aftur munandi í 2016. Orsøkin til at sølan í Grøn­landi og Íslandi ikki er lækkandi kann verða ógvuliga ymisk. Serliga í Grønlandi sæst stór hækkan í søluni. Ein møgulig orsøk fyri hesum kann verða, at trupul­ leikin við kynssjúkum, er vaks­andi í Grønlandi, og krevst pensillin heilivágur at viðgera ta bakteriuna. Hetta staðfestir Sine Berntsen og starvsfelagar hennara í útgávuni “Inter­natio­ nal Journal of Circum­polar Health”. Vandin við vøkstri av sølu meinast at hava beinleiðis samband við menningina av mótstøðuførum bakterium. Eitt nú í Kina, sum er eitt av londunum sum framleiðir Penisillin, er nýtslan og inntøkan av penisillini skakandi høg. Av tí sama er tað ikki skelkandi, at tað er júst har ein tann mest mótstøðuføra bakterian er funnin. Bakterian kallaðst MRC-1 og er immun fyri øllum sløgum av heilivági. Enntá Colistin heiliváginum, sum er heilivágur brúktur móti sterkum bakterium, sum eitt nú E.Coli, ið er ein tarm bakteria. Bakteriur sum MRC-1 kunna »smitta« vanligar bakteriur, sum vit kenna til í dag. Hesar vanligu bakteriurnar kunna t.d. verða forkølilsi. Timothy Walsh, ein professari á universitetinum í Cardiff, Wales, greiðir soleiðis frá støðuni, tá MRC-1 verður global eru vit komin til post-antibakterielle tíðina. Vandin er tann, at fleiri fara at doyggja av ígerðarsjúkum enn tað eru fólk sum doyggja av krabbameini. Sostatt staðfestir Timothy Walsh, at tá fólk gerast mótstøðufør mótvegis penisillini ber til at samanbera støðuna við eitt spark aftur í 1930ini, áðrenn penisillini var uppfunnið.