hósdagur 19. september 2019síða 8

FRÍGGJADAGUR 20. SEPTEMBER 2019 SOSIALURIN 108 8 EYÐUN KLAKSTEIN Solby A. Christiansdóttir »Gloymdur« 293 blaðsíður Forlagið Sprotin Margit M. Baadsager »Góða systir« 412 blaðsíður Forlagið Sprotin M annligu høvund­ ar­nir, sum skriva bøkur um siðsøgu og skip, fáa í hesum døgum harða kapping frá kvinnuligum høvundum, sum skriva um persónlig og kenslu­ som viðurskifti. Fýra bøkur, sum kvinnur skriva um sjúku og deyða, eru kom­nar út seinastu dagarnar. Sol­by Christiansdóttir hevur skrivað skaldsøguna »Gloymd­ ur«. Margit Martinsdóttir Baad­ sager hevur útgivið dagbókina »Góða systir«. Sondy Simonsen hevur skrivað persónligu søguna »Ties ihjel«. Og Anna Malan Jógvans­dóttir hevur skrivað hybrid­skaldsøguna »Psykosu­ drotn­ingin sigur frá«. Í hesari grein umrøða vit tvær av bókunum – »Gloymdur« og »Góða systir«. Dramatiskt og tragiskt Skaldsøgan »Gloymdur« hjá Solby Christiansdóttir byggir á veruligar hendingar, tá ið pápi hennara doyði bert 60 ára gamal av lungnabruna eftir stórt mis­ tak í viðgerðartilgongdini í heilsu­verkinum. Hendingin var van­lukkulig og tragisk, tí tað var púra óneyðugt, at hann doyði av sjúkuni. Solby Christiansdóttir hevur havt hendingina tætt inni at sær í meira enn 10 ár, og nú hevur hon skrivað skaldsøgu, sum ferðast kring veruligu hendingarnar, men sum lutvíst eisini er skaldskapur. Skaldsøgan byrjar inni á skrivstovuni hjá yvirlæknanum, sum í einsemi viðurkennir eitt ræðuligt mistak. Kaldasveittin spríkir fram í pannuni á hon­ um. Hann er glóðheitur og ísa­ kaldur hvørt um annað, og hann hugsar, hvat hann skal gera fyri at sleppa sær burtur úr mis­ takinum, sum fer at skugga yvir hansara annars lýtaleysu yrkisleið sum lækni. Hendan byrjanin er nakað óvæntað, tí alt leggur upp til, at vit skulu fylgja manninum, sum verður sjúkur, men hetta er góður fyrsti leikur, tí byrjanin skapar drama, spenning og kon­flikt beinanvegin. Tú kanst skjótt fáa tankan, at ein royndur journal­istur hevur skrivað bók­ ina. Síðan fylgja vit klaks­vík­ ingi­num Hera Viðoy, sum held­ ur 60 ára føðingardag. Eftir føðingardagin kemur sjúka sníkjandi inn á hann. Hann fer at hosta alt meira og fær útbrot á annað beinið –  hann kennir seg ikki so væl. Kon­ an Elsa sendir hann til kom­ munu­lækna, sum sendir hann víðari í heilsuverkinum. Fyrst á Klaksvíkar Sjúkrahús at taka royndir, og síðani á Lands­sjúkra­ húsið til nærri kanningar. Heri verður innlagdur á Landssjúkrahúsinum, meðan hann verður eygleiddur og kann­aður, og síðan verður hann út­skrivaður aftur. Eingin reyð lampa lýsir, og læknin heldur, at hann kann fara heimaftur, og síðani kann hann koma aftur til kanningar seinni – tá ið lækn­ar­ nir hava hildið feriu. Heilsan hjá Hera Viðoy vers­ nar alsamt, og familjan er farin at stúra alt meira. Tey royna at sleppa fram at læknanum aftur, og tey royna eisini at fáa onnur at hjálpa sær, men Heri fær ikki hjálpina, hann hevur fyri neyðini. Yvirlæknin á Landssjúkrahúsinum hevur longt sína feriu, og tá ið Heri kem­ur aftur á Landssjúkrahúsið, er hann deyðasjúkur. Vit fylgja gongdini úr fleiri sjónarhornum. Fyrst og fremst snýr tað seg um familju­na og hennara stúran, ótta og stríð fyri at fáa rætta viðgerð. Men vit fylgja eisini yvir­læknanum og øðrum heilsu­starvsfólkum – bæði til arbeiðis og í tí privata. Og so er tað politiski vinkulin, har landsstýriskvinnan í heilsu­ málum nærkast einari semju um at leggja tey trý sjúkrahúsini sam­ an í Heilsuverk Føroya. Søgan kemur í hæddina dagar­nar, tá ið Heri Viðoy stríð­ ist fyri lívinum í sjúkrasong á Lands­sjúkrahúsinum – og tað rennir alt meira saman millum teir ymsu partarnar í søguni. Deyðin togar í sjúka mannin, og stóra uppgerðin nærkast. Ein av sterku løtunum í hesum parti av bókini er, tá ið dótt­urin Karla setur seg at lesa bløð­ini uppi yvir pápanum, sum liggur í andingartóli uttan vit: »Karla setur seg niður á stólin við síðuna av songini og tekur ein Sosial, sum liggur har. Hon setist at lesa leiðaran hart. Og hon lesur og lesur og lesur, til hvør bókstavur í blaðnum er lisin. Hon steðgar av og á og hygg­ur vónrík upp á pápa sín, men har er eingin reaktión. Hon kann bara vóna, at hann hoyrir, tí hon vil ikki hava, at hann fer úr hesi verð uttan at vera dag­ førdur um alt, sum rørist í sam­ felagnum. – Tú hevur altíð fylgt so væl við, og eg skal í øllum førum gera mítt til, at tú veitst tað nýggj­ asta. Tá ið eg eri liðug við hetta blaðið, fari eg at finan mær øll tey nýggjastu bløðini, sum eru á deild­ini. Eg skal lesa alt fyri tær, babba. Elsa eygleiðir elstu dóttir sína, meðan hon lesur. Hvør skuldi trúð, at tíðindi kunnu verða lisin við so nógvum kærleika?« Sannførandi skriving Solby Christiansdóttir hevur skrivað eina dramatiska sjúkra­ søgu, sum eisini granskar menniskjalyndið og samspælið millum fólk í kreppustøðu. Solby er skaldsligur debutantur, men skrivar sera trygt. Hon hevur drúgvar royndir sum journal­ istur, og tær brúkar hon. Søgan hevur allatíðina fram­ drift, og hon kennist ongan­tíð langdrigin ella keðilig. Høv­und­ urin hevur stramma stýring av per­sónum og søgugongd, og hon leggur ikki ov nógv fyri. Hóast vit fylgja fleiri persónum í teirra um­hvørvi, villast vit ongantíð í søguni ella persónunum, men fáa gott innlit í teirra verð og teirra tankar, og alt verður saman­bundið sannførandi, so hvørt sum frásøgnin gongur. Høvundin fer ikki so høgt á flog skaldsliga, at hon er í vanda fyri at detta nið­ur, men hon heldur seg trúfast til eina dramatiska søgu­frá­søgn, sum í sær sjálvum er fang­andi og hug­vekjandi. Hetta er sann­ førandi frá­søgu­skald­skap­ur, og skrivingin setur søguna, ið er tikin úr veruliga lívinum, í mið­ depilin. Solby megnar at seta við­ kom­andi spurningar um heilsu­verkið, menniskjasinnið, sam­bond millum fólk og stríð millum persónar, men hon tykist ikki beisk ella harðrend. Hvussu sambandið er millum veruligar hendingar og skaldsøguna kunnu vit bert gita ella meta um, men líkamikið, hvussu tætt ella leyst sambandið er, stendur bók­ in á egnum beinum sum skald­ søga. Málið í bókini er sera gott. Høvundin skrivar við løttum og neyvum penni, og tú verður drigin inn í søguna. Frásøgnin er sum ein væl smurd maskina, og sam­røðurnar virka natúrligar – tað er ikki altíð so lætt. Bert í heilt einstøkum førum hugsar tú, um persónurin hevði valt júst tað orðið, men sum heild er skriv­ingin framúr góð. Solby Christiansdóttir hevur skrivað eina áhugaverda, spenn­ andi og hugvekjandi skaldsøgu, sum sjúki høvuðspersónurin hevði verið stoltur av at lesa! Óhugsandi kreppa Bókin »Góða systir« byggir á dagbók, sum Margit Martins­ dóttir Baadsager upprunaliga skrivaði til systir sína Arnvør, sum varð sjúk av heilakrabba. Tá ið minni hjá systrini fór at bila, setti Margit sær fyri, at hon skuldi skriva dagbók, sum syst­ irin kundi lesa, tá ið hon varð frísk aftur. Dagbókin skuldi vera geym­in hjá Arnvør. Gávaða og virkna Arnvør Martins­dóttir á Torkilsheyggi er í 2015 í holt við sína Ph.d. verkætlan, tá ið hon missir takið. Hon fær svára høvuðpínu, verður sera gloymsk, og tað forðar arbeiðnum við verk­ætlan­ini. Arnvør, maðurin og teirra fýra børn búgva í Dan­mark, og Arnvør verður send á Ríkissjúkrahúsið til kann­ing­ar. Læknarnir síggja okkurt óvæntað í eini skanning av heila­num, og sum frálíður verður greitt, at Arnvør hevur Nýggj skaldsøga og nýggj dagbóksútgáva siga syrgiligar sjúkrasøgur. Skaldsøgan er trygg søgufrásøgn um vanlukkuligt mistak í heilsuverkinum, og dagbókin er kensluborin skriving á ferð fram móti deyðanum. Her umrøða vit bøkurnar »Gloymdur« og »Góða systir« SYRGILIGAR SJÚKRASØGUR UMMÆLI