týsdagur 1. oktober 2019síða 10

Mikudagur 2. oktober 2019 · Nr. 113 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HEILSA Vilmund Jacobsen Serfrøðingar halda ikki, at tað seinna er veruleikin – ella oftast ikki. Tey halda heldur, at trupulleikin við tunglyndi og angist er eitt tekin um órími­ ligar treytir, sum nógv liva undir í dag, har tol­ lyndis­markið á arbeiðs­ mark­naðinum er vorðið ógvu­liga lágt. Við jøvnum millumbili eru stórar yvirskriftir í miðlunum um mentalu heilsu­støðuna hjá fólki, og millum hesar eru eitt nú, at - • 400.000 danir taka heili­vág móti tunglyndi... • Danir standa í bíði­ røð fyri at sleppa til sálar­frøðing… • 17.000 danir eru sjúkra­meldaðir fyri strongd hvønn dag… Tað er skjótt at vera latin eftir við teirri fatan, at tað er heilt galið við mentalu støðuni í tí landi - Danmark - sum fyri fáum árum síðan erpaði sær við heitinum sum ”heim­sins eydnuríkasta”. Men, hagtøl tosa eisini sítt týðiliga mál. Tølini siga nevniliga, at upp til fjórða hvør kvinna í Danmark eina­ ferð í lívinum kann ger­ ast rakt av tunglyndi, sum krevur viðgerð. Tøl­ini hjá monnum eru nakað minni, og her er møgu­leikin fyri at verða raktur av slíkari sjúku, sum krevur viðgerð, upp til 12 prosent. Tann stóri spurn­ing­ur­ in er so, hvør orsøkin er til, at heili 350.000 danir hvønn dag verða plágaðir av tunglyndi og angist? Hvat er tað, sum ger, at so mong gerast sjúku og mugu taka heilivág fyri at klára dagin og fyri - vónandi - at gerast frísk aftur? Ikki veikleikatekin Professarin og yvir­lækn­ in á tí, sum rópt verður Psykiatrisk Center Glos­ trup, Poul Videbech, sum í mong ár hevur gransk­ að í tunglyndi, er ikki í iva um, at mátin, vit liva og innrætta okkara gerandisdag, er ein stórur part­ur av orsøkini til støðu­na. Hann heldur ikki, at fólk eru vorðin minni mót­støðufør ella hava bygt upp eina gongd, har hjúklast skal meira um tey enn áður. - Fólk, sum gerast sjúk av tunglyndi, eru avgjørt ikki dovin. Tvørturímóti eru tey ofta raskari enn miðal. Hetta eru ofta fólk, sum leggja ov nógv fyri. Men, tey vera ov ofta møtt við órímiligum treyt­um, sum tey av øllum alvi royna at liva upp til. Professarin og yvir­ lækn­in vísir á, at tol­ lyndis­markið er vorðið mun­andi minni, og krøv­ ini eru vorðin størri, og tað er eisini hetta, sum er galdandi á út­búgv­ingar­ stovnum. - Tað er ikki longur pláss fyri einum sabbats­ ári ella farloyvi. Tá eg sjálvur las, vóru krøvini ikki tey somu um, hvussu skjótt tú skuldi gerast liðugur við lesnaðin, sigur professarin og yvir­lækn­ in. Poul Videbech vísir á, at soleiðis, sum tað nú er vorðið, verða fólk sjálvvirkandi - ella auto­ matiskt - tilmeldaði royndir­nar, og pláss er ikki fyri at ríva eitt hálvt ár úr kalendaranum und­ ir útbúgvingini. - Ert tú bara vorðin eitt vet sjúkur, verða atlit ikki tikin til tað, ser­liga ikki á almenna arbeiðs­marknaðinum. Tá soleiðis er vorðið, veksur vandin eisini fyri, at tú verður álvarsliga sjúkur, sigur professarin og yvir­ læknin. Strongd og sjúkugreining Professarin í almennum medisini, Kaj Sparle Christen­sen, sum starvast hjá Stovninum fyri Fólkaheilsu á Aar­ huus Universiteti, sigur, at tunglyndi og angist oftast standast av var­ andi strongd. - Talan er um ósamsvar mill­um avbjóðingar og veru­ligu møguleikarnar at loysa hesar. Kaj Sparle Christensen vísir á, at krøvini til nútímans menniskju eru mong, og ofta trýsta vit sum menniskju hvønn annan uttan fyrilit. - Tað ber væl til at gera ein sjúkling meira treystan og sterkan við eitt nú røslu, góðum kosti og náttarsvøvni. Trupul­leikin er bara, at tey flestu bíða ov leingi við at fara ikki til lækna, sigur hann. Veruligir trupulleikar Hóast bæði Poul Vide­ bech og Kaj Sparle Christen­sen siga, at talan er um veruligar trupul­ leikar, tá so mong í dag stríðast við tunglyndi og angist, sýta teir kortini ikki fyri, at sonevnd ”yvir­ við­gerð” kann fara fram. - Eg eri ikki í iva um, at tað eru fólk, ið fáa heili­ vág, sum ikki áttu at fing­ ið. Tað eru bara ongar kanningar gjørdar sum greina, hvussu støðan er við hesum. Hinvegin vita vit frá kanningum, sum eru gjørdar, at tað eisini eru fólk, sum eru ”undir­ viðgjørd”. Tað merkir, at hesi ikki fáa tann heilivág, sum tey áttu at fingið. Poul Videbech vísir á, at talan er um bæði ting­ ini – tey, sum kanska fáa ov nógv og tey, sum fáa ov lítið. - Vit kunnu eisini siga, at ”undirviðgerð” er ein størri trupulleiki, tí tú kanst doyggja av ikki at sleppa í viðgerð fyri tung­lyndi. ”Yvirviðgerð” er í sær sjálvum ikki so vanda­mikil, hóast tað á ongan hátt er gott. Tað eru tó tey flestu, sum gevast við at taka heili­ vág, um tað vísir seg, at heilivágurin ikki virkar, sigur professarin og yvir­ lækn­in, Poul Vide­bech. Kelda: www.helse.dk Eru fólk mentalt veik, tá so mong verða rakt av tunglyndi og angist - ella eru tað læknarnir, sum eru ov íðnir at gera sjúkugreiningar og skriva út heilivág? EYDNULEYS MENNISKJU Í EYDNURÍKUM LONDUM