hósdagur 10. oktober 2019síða 12

FRÍGGJADAGUR 11. OKTOBER 2019 SOSIALURIN 117 12 Sálarheilsa TEMA: Sálarheilsa PÆTUR HJALMAR EVENSSON Í september gav 24 ára gamla listakvinnan úr Nólsoy, Anna Malan Jógvans­ dóttir, nýggju skald­søguna "Psykosu­drotn­ingin sigur frá" út á Forlagnum Eksil. Talan er um eina sonevnda hybridskaldsøgu, sum fevnir um fleiri ymisk tekstasløg; tí umframt vanliga prosatekstin eru eisini eitt nú yrkingar, dagbóksbrot, myndir og lógartekstir. Í bókini fylgja vit einari ungari kvinnu, sum verður part­ ur av psykiatrisku skipanini, tí hon stríðist við nakrar sálar­ligar avbjóðingar. Hon fær stað­fest diagnosuna "paranoid skizo­ freni", men fær so við og við minni tørv á professionellari hjálp, tess meira hon kemur fyri seg. Bókin er eitt úrslit av per­ són­ligum upplivingum hjá Onnu Maluni, sum sjálv hevur stríðst við sálarliga líðing og verið partur av psykiatrisku skipan­ini seinastu trý árini. Høvuðs­persónurin, sum kallar seg Psykosudrotningin, tekur støði í Onnu Maluni, men hevur eisini fingið íblástur frá øðrum persónum, sum hon hevur møtt í psykiatriini. Søgugongdin er ein blanding millum veruleika og fiktión, og hendan leistin hevur rit­ høvund­urin tilvitað valt fyri at birta undir kjakið um, hvat er veruligt, og hvat er íspunnið, tí sambært psykiatriskari hugsan, so er psykosa ikki veruleiki. Grundað á egnar upplivingar Anna Malan Jógvansdóttir ynskir við bókini at geva fólki inn­lit í nøkur viðurskifti í psykiatri­ini, sum hon heldur vera ómenniskjalig og óneyðug. Hon hevur verið innløgd fyri psykosu­eyð­kenni bæði í Før­oy­ um og í Danmark, og hennara minnir frá seingjardeildunum her eru alt annað enn góð. - Har vóru eingi mørk. Mann kemur inn, og so skal mann knapp­liga fortelja um síni djúp­astu loyndarmál til ein per­són, sum mann ongantíð hevur møtt fyrr. Eg skilji ikki, hví starvsfólkini ikki royna at upp­byggja eina relatión til tey fólk­ini, tey skulu eitast at hjálpa, sigur Anna Malan, sum bleiv noydd at taka alt møguligt slag av heilivági, sjálvt um hon ikki hevði hug til tað. - Eg fekk at vita, at um eg ikki tók heilivágin, so kundu tey ikki hjálpa mær. Eg fekk tað ræðuligt av at taka hetta, og tað hjálpti ongantíð uppá míni sokallaðu psykotisku symptomir. Í staðin fekk eg øll møgulig kropslig hjá­árin at dragast við. Eg fekk bæði høvuðpínu og vaml, og eg fór eisini at ristast av onkrum heilivági. Alt hetta gjørdi meg so sløva, at eg kundi næstan ikki fungera í gerandisdegnum, fortelur hon. "Politiið kemur" Tað, sum Anna Malan Jógvans­ dótt­ir serliga hevur drigist við, er, at hon hevur kensluna av at vera elt av politinum. Talan er ikki um eitt veruligt politi, men eitt súmbolskt politi. - Eg haldi ofta, at eg havi gjørt nøkur skeiv ting, sum eg skal revs­ast fyri. Tí plagar poliitið antin at koma á vitjan ella halda eyga við mær við til dømis at halda skil á, hvørjum eg skrivi við á Facebook, og hvønn eg tosi við í telefonini, fortelur hon. Ræðutankarnir um politiið plaga at gera um seg, tá hon følir, at okkurt fer út um hennara mark. Tað skal ikki nógv til, fyrr enn hon hugsar hetta, og tað kann eitt nú koma av einari støðu, har onkur persónur roynir at fáa hana at gera okkurt, hon ikki hevur hug til. Hevur lært at liva við tí Tankarnir hava verið partur av Onnu Maluni Jógvansdóttir í nøk­ur ár eftir hondini og hava havt stóra ávirkan á hana. - Fyrr bleiv eg bangin, tá politi­ið kom. Eg kundi skamma meg og halda, at eg var eitt skeivt menniskja. Men soleiðis havi eg tað ikki longur, tí eg havi lært meg at liva við tí, sigur hon. Tá politiið kemur á vitjan í dag, veit Anna Malan beinan­ veg­in, hvat hon skal gera, tí um hon sigur frá á rættan hátt, so hvørva tankarnir. - Eg og politiið eru í roynd og veru blivin rættiliga góðir vinir, og eg eri so takksom, hvørja ferð teir koma til mín. Teir siga, at eg skal ansa mær og siga frá, tá okkurt fer yvir um mark hjá mær. Eg plagi bara at siga: “Túsund takk fyri at tit koma. Nú veit eg, at eg skal ansa mær". Fólk vita ov lítið Anna Malan Jógvansdóttir held­ ur, at fólk generelt vita ov lítið um psykosur, og at tað er at rokna sum eitt tabu­evni í Før­oy­ um. Tí er eitt av enda­mál­unum við nýggju bókini um Psykosu­ drotn­ingina nettupp at varpa ljós á hetta evnið. - Psykosur og sálarlig líðing er nakað, sum fólk eru ómetaliga bangin fyri. Nógv halda, at um mann hevur fingið hugtakið “psy­kosa” knýtt at sínum per­ sóni, so er mann sera sjúkur og hevur ring framtíðarútlit. Men hetta er ein stór misskiljing, sig­ ur hon, samstundis sum hon viður­kennir, at psykosa kann fáa summi at yppa øksl. - Tað ljóðar jú løgið, tá ein per­són­ur tosar um, at hann sær aliens ella hoyrir røddir. Men har er í roynd og veru ein djúp meining í øllum hesum upp­ livingunum. Lykilin til at skilja hetta er í persóninum sjálvum, sigur Anna Malan. - Orðið psykosa er misbrúkt Hon fortelur, at kring heimin hoyra umleið 4 prosent av menniskjum røddir, sum onnur ikki gera. Tveir triðingar av hesum menniskjum koma ongan­tíð í samband við psykiatr­isku skipanina, tí tey hava eina góða relation til røddir­nar og vita, hvat tær hava at týða, tá tær koma. Sambært Onnu Maluni hava 70 prosent av teimum, ið søkja sær hjálp frá skipan­ini, verið úti fyri trauma, og hjá teimum hava røddirnar negativan karakter. Tey royna at renna undan røddunum ella at fáa tær at tiga. - Tá hesi folk fáa samband við skipanina, so skulu tey kúga røddurnar enn meira við heili­vági og kognitivari atferðs­ við­gerð. Tað er so syrgiligt, at hesi menniskju ikki fáa hjálp at fáa eina góða relation til sínar upp­livingar. Í røddunum liggur møgu­leikin til transformation av traumatiskum hendingum til at liva eitt meiningsfult og virðiligt lív, sigur hon. - Vit eru nokk har, at vit skulu hava eitt nýtt orð fyri upp­liv­ ingar sum at hoyra røddir, at føla seg forfylgda og síggja ting, tí orðið psykosa er misbrúkt og forðar fyri tí, sum veruliga er upp á spæl hjá hesum menniskjum. Øll menniskju eru mentalt fræls. Tey eiga rætt­in til sjálvi at velja, hvat er veru­ligt og hvat er íspunnið, og - TAÐ ER MEINING Í ØRSKAPINUM - Psykosur og sálarlig líðing er nakað, sum fólk eru ómetaliga bangin fyri. Nógv halda, at um mann hevur fingið hugtakið “psykosa” knýtt at sínum persóni, so er mann sera sjúkur og hevur ring framtíðarútlit. Men hetta er ein stór misskiljing, sigur Anna Malan Jógvansdóttir, ið er aktuell við fyrstu skaldsøgu síni, sum er ein atfinning móti psykiatrisku skipanini ANNA MALAN JÓGVANSDÓTTIR: