týsdagur 29. oktober 2019síða 17

17 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Mikudagur 30. oktober 2019 · Nr. 125 sosialari førleikavenjing, stak- og bólka­viðgerð og undirvísing av ymsum slag, bæði um ta av­bjóðing ein hevur og fyri at læra at handfara avbjóðandi støð­ur øðrvísi. Tað er gott at møta øðrum, sum kenna til tær avbjóðingar, ein sjálv hevur, og á tann hátt kunna sparra um góð ráð. Ofta kenna fólk seg einsamøll við sínum avbjóðingum, og tí er tað mangan gevandi at kunna hitta onnur eisini. Tabu og stigmatisering Fyrr var ofta hildið, at ein sum hevði eina sálarsjúku ikki kundi gera nakað, ella at tey altíð fóru at hava tað ringt. Í dag halda vit okkum burturi frá at seta líkheitstekin millum per­són og diagnosu. Fólk hava ikki havt so stóra vitan um sálarsjúku, og tí kundi tað virka sum var tað nakað gátuført fyri nógv. Men eingin er ein diagnosa. Í onkrum tíðar­skeiðum er tann rakti tarn­aður av sjúkuni, men tey koma fyri seg aftur. Tí er tað týdningarmikið at fáa vitan og kunn­ing um sálarliga heilsu út til fólkið, og ikki minst at fáa avstigmatiserað sálarsjúku. Tað gleðiliga í dag er, at fólk koma so nógv fyrr í viðgerð nú, soleiðis at tey ikki eru so merkt av sínari sjúku. Onkur sjúka kann gera, at ein missir grundleggjandi før­ leikar, og vit vita, at skjót við­ gerð kann fyribyrgja hesum. Vit kunnu fyribyrgja longri sjúkra­legu, sum so eisini krevur longri viðgerðartíð osfr. Tabu og stigmatisering er heldur ikki líka stórt, sum tað var fyrr, og yvirskipað haldi eg, at vit førka okkum rætta vegin. Stigmatisering og tabu er tað tíverri nógv av innan psykiatri, men av tí at fólk eru meir opin, minkar stigmatiseringin. Birgit greiðir frá, at tað ger ein mun, tá kend fólk stíga fram og fortelja sína søgu, serliga tá tað eru aðrir føroyingar, sum for­telja. Tað er umráðandi at fáa tær positivu søgurnar fram, tí tær gera mun og kveikja vón. Fyrr var fatanin tann, at um tú vart rakt av sálarsjúku, fórt tú altíð at “vera” sálarsjúk. Í dag vita og síggja vit, bæði í tí dagliga og í granskingini, at tað langt frá er so. Tað ber til at koma seg og at hava eitt van­ligt lív, hóast tú hevur sálar­ligar avbjóðingar. Men tað er týdn­ ingarmikið at fáa røttu hjálpina sum skjótast fyri at fyribyrgja, at sjúkan ger óneyðugan skaða. Vit vóru heldur ikki so varðug við leiklutin hjá teimum av­varðandi fyrr – vit hugsaðu ikki um tey avvarðandi sum ein stuðul fyri tann, sum hevði avbjóðingar ella var sjúk. Í dag er øðrvísi. Nú leggja vit okkum eftir at hava avvarðandi við sum samstarvspartar í gongd­ ini hjá sjúklinginum at koma seg aftur. Vit hava í dag eisini eitt starvsfólk, ið er sett sum av­varðandi umboð, sum burtur­av tekur sær av at tosa við avvarðandi um teirra tørv undir slíkum umstøðum. Opinleiki og tolsemi Tað krevur ávísing frá kom­ munu­lækna at koma í við­gerð á Psykiatriska depli­num. Síðan verður støða tikið til, hvør viðgerð er best, og ein ætlan verður síðani løgd um upp­ fylging hjá møguligum lækna, sálarfrøðingi, økis­psykiatri, viðgerð við upp­fylgjandi sam­ røðu við sjúkra­røktar­frøðing osfr. Í ambulantu viðtaluni fyri vaksin, er talan um fólk yvir 18 ár, og í løtuni eru á leið 1.200 fólk knýtt at Psykiatriska depli­num. Tilsamans starvast 22 starvsfólk á Psykiatriska ambulatori­inum, harav 12 í Økis­psykiatriini. Harumframt eru onnur, sum eisini eru knýtt at ambulantu viðgerðini, tað veri seg læknar, sálarfrøðingar, ergo- og fysioterapeutar og onn­ur við. Samstundis sum tað sæst eitt jaligt rák, við tað at fólk eru alsamt meir opin um sínar sálar­ligu avbjóðingar, sæst eisini ein munur á, at nakað er lættari at tosa um enn annað, tá tað kemur til sálarligar sjúk­ ur. Tað vísir seg, at ótti, angist og tunglyndi eru lættari at tosa um, enn eitt nú psykosur. Opinleikin hjá fólki er við til at skapa meir uppmerksemi um støðuna hjá fólki, sum hava sálarligar avbjóðingar og er á tann hátt við til at minka um tabu og stigmatisering. Somu­ leiðis er eisini at gleðast um, at í samfelagnum sum heild er eisini størri tolsemi og vilji til at geva fólki møguleikan at koma út á arbeiðsmarknaðin. Øll hava nakað tey kunnu bjóða inn við, og vit hava øll tørv á at hoyra til, og at onkur hevur tørv á okkum. Eg síggi tað sum part av míni uppgávu at arbeiða út frá tí fatan, at sjúk­lingurin kann koma fyri seg. Í dag snýr tað seg um at koma skjótt í viðgerð, soleiðis at ein kemur fyri seg so skjótt sum til ber, uttan at ein noyðist at gevast við skúlagongd ella arbeiði. At ein kann varðveita ein gerandisdag, hóast ein til tíðir kann hava sálarligar av­ bjóð­ingar. PSYKIATRIIN 50 ÁR