týsdagur 29. oktober 2019síða 23

23 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Mikudagur 30. oktober 2019 · Nr. 125 dóms­psykiatriina. Nógv av okkara sjúklingum hava havt trupulleikar í langa, tíð tá vit møta teimum. Vit síggja ofta ung við autismu- ella ADHD eyðkennum koma ov seint, og tá hava tey ofta fing­ið ótta og tunglyndi afturat at dragast við. Summi verða ikki ávíst, fyrr enn tey eru tann­ áringar, og tá eru tey ofta so illa fyri, tí tey hava ikki fingið ta hjálp, tey hava havt tørv á. Sum oftast er tað tí, at tey vaksnu rundanum barnið bíða ov leingi við at seta seg í samband við okkum. Orsøkirnar til tað eru sjálvandi samansettar, men ein orsøk er heilt víst, at tað er eitt stigma knýtt at at koma her á deildina og at hava sálarligar trupulleikar. Hetta vísir seg í sam­felagnum sum heild, men eisini millum fakfólk, sum hava við børn og ung at gera. Vit kundu ynskt, at tað gjørdist líka natúrligt at koma her, sum tað er at fara á barnadeildina ella skaðastovuna. Hon vísir á, at tað kann hava stóran týdning, at børnini eru yngri, tá tey fáa sína diagnosu. Í okkara grannalondum eru børnini yngri, tá tey verða út­ greinað, og útlitini eru jú betri, jú fyrr diagnosan verður stað­ fest. Tað vísir seg eisini, at tá børn­ini koma í viðgerð, gongur tað ofta skjótt fram á. Og hvat er so ADHD? ADHD er eitt slag av menn­ ingar­órógvi. Ein er føddur við tí, og tað merkir, at tú mennist øðrvísi enn tíni javnaldrar. Tú hevur ofta trupult við upp­ merk­semi, ert impulsiv og í summ­um førum hyperaktiv. Hesi eyðkenni kunnu vísa seg á nógvar ymiskar mátar, t.d. at ein hevur trupult við at hug­ savna seg, og við at bíða, ein gerst lætt órógvað, er gloymsk, hevur trupult við at skipa seg og halda skil á sínum tingum. Vit kenna okkum nokk øll aftur í onkrum av hesum eyð­kenn­ unum, men hevur tú ADHD, eru avbjóðingarnar so stórar, at tær ávirka gerandisdagin mun­andi. ADHD hevur altíð verið til. Mun­urin er tann, at tað í dag finst viðgerð fyri sjúkuna, og vit kenna meira til, hvussu vit kunnu stuðla hesum børn­un­ um og vera um tey í gerandis­ degnum Vit tvinga ongan til at taka heilivág, og í summum førum er ikki neyðugt við heilivági, men tað kann vera til stóra hjálp. Og so skulu námsfrøðiligu karm­ arnir rundanum barnið sjálv­ andi vera í lagi, so at barnið trív­ist og mennist. Varðug við tey stillu børnini Rættindini hjá børnum eru komin í fokus, og tað er alsamt størri fokus á sálarheilsu hjá børn­um og ungum í dag. Fyrr høvdu vit lyndi til at við­gera tey, sum órógvaðu mest í flokkinum, og ikki tey, sum eru friðarlig, men sum kanska vístu seg at vera sera plág­a­ð av ótta. Í dag duga vit betri at síggja tey stillu børnini. Men hóast tað er størri fokus á sálarheilsuna hjá børn­um er langt eftir á mál, og deildar­ leiðarin á Barna- og ung­dóms­ psykiatriini metir, at stóra upp­ gávan hjá psykiatriiini í dag, er at avstigmatisera sálarligar av­ bjóðingar hjá børnum. Hvussu tosar tú um eina diagnosu? Hví tosa vit øðrvísi um psykiatriskar diagnosur í mun til somatiskar diagnosur? Familjur verða ofta møttar við eini skepsis um tað nú er satt, at barnið hevur ta diagnosu, sum er sett. Neyvan kemur tað fyri í sama mun til kropsligar sjúkur. Tá verða familjurnar møttar við umsorgan og forstáilsi. Anna Elisabeth er sum heild væl nøgd við støðið á Barna- ungdómspsykiatriini í dag, sum hevur verið gjøgnum eina kollveltandi framgongd sein­astu 12 árini. Tó eru nakr­ ar avbjóðingar, ið hon kundi ynskt, at arbeitt varð meir við. Um­framt at basa stig­mati­ ser­ingini, er tað ein bólkur av børn­um, ið hon kundi hugs­að sær at fingið hjálp til. Vit síggja nógv børn og ung við lættari sálarligum av­ bjóðingum, men sum ikki hava tørv á psykiatriskari hjálp. Har átti at verið sett inn við einum ókeypis tilboði, tí tað kundi fyri­byrgt, at trupulleikarnar gerast so umfatandi. Hvar skalt tú fara við einum barni við lættari avbjóðingum so tíðliga í fasuni, um familjan ikki hevur ráð at gjalda sjálvi? Eg kundi av­gjørt ynskt, at okkurt slag av ókeypis ráðgeving varð sett í verk til hendan bólkin. PSYKIATRIIN 50 ÁR