týsdagur 28. januar 2020síða 18

Mikudagur 29. januar 2020 · Nr. 12 18 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HEILSA Týdningarmikil gransking um krabbasjúku og aldring Gransking, sum Kræftens Bekæmpelse stendur aftan fyri, hevur givið nýggja og óvæntaða vitan um, hvussu kyknur kunnu ”umvæla” arvafrøðiligan skaða, sum annars kundi ment seg til krabbamein. Hetta er ein vitan, sum eisini kann hjálpa okkum at skilja, hvat tað er, sum hendir, tá vit eldast Vilmund Jacobsen Tað eru sonevndu ”lamin­ur­n­ ar”, sum granskarar í hesi kann­ing hava sett fokus á. Tær eru ein partur av bygnaðinum, sum myndar eina beinagrind í kyknukjarnuni og sum gevur kjarnuni skap. Men, hesar ”laminur” hava eis­ini aðrar funktiónir. Tær hava eitt nú sín leiklut í flutninginum av proteinum inni í kyknuni, og tær hava sína ávirk­an á, hvørji ættar­breðgi kykn­an hevur. Hesar funktiónir eru týdn­ ing­armiklar, tá kyknan deilir seg, og tá ílegurnar skulu um­ væl­ast og viðlíkahaldast. Týdningarmikil leiklutur Leikluturin við at varðveita íleg­ur og umvæla arva­frøði­lig­ ar skaðar er týdningarmikil, tí um okkara ílegur gerast skadd­ ar, og skaðarnir sleppa at hópa seg upp, kann hetta elva til krabba ella til eina røð av øðr­ um álvarsligum sjúkum. Tí brúkar likamið ymiskar hættir til viðlíkahald og um­ væl­ing av ílegunum. Nýggja granskingin vísir nú fyri fyrstu ferð, at tvey skap av laminum - lamina A og C - hava ein týdningarmiklan leiklut í einum ávísum slagi av arva­ frøði­ligari DNA-umvæling, rópt ”Base Excision Repair” (BER). Um lamina A ella C mangl­ar, virkar BER rætt og slætt so illa, at hetta kann ávirka okkara heilsu. - Um BER virkar illa, eru fólk í øktum vanda fyri at fáa krabbamein, sum stendst av DNA-oksidativum ella súr­evnis­ skaða. Hetta slag av DNA- skaða kann eitt nú stand­ast av UV-stráling, sum vit fáa frá sól­ini, og skaðin kann byrja sum eykaframleiðsla í kykn­ un­um, tá tær framleiða orku, siga tey, ið standa aftan fyri hesa gransking hjá Kræftens Be­kæmpelse. Ymiskar sjúkur Tað eru fleiri mekanismur, sum kunnu umvæla arva­frøði­ lig­an skaða, og longu frá áður gjørdum granskingum er greitt, at sonevndu laminurnar A og C hava ein leiklut í at um­ væla eitt annað slag av arva­ frøðiligum skaða, sonevnda dupultstreingjað brot á DNA’ið, eisini rópt DSBR. Hesar báðar umvælingar­ mek­anismurnar virka ymiskt, og tær kunnu ikki setast í stað­ in fyri hvørja aðra. Tí er tað eisini týdn­ing­ar­ mikið, at báðar mekanism­ur­n­ ar virka optimalt. Gera tær ikki tað, kunnu skaðar hópa seg í DNA’inum, og hetta kann bæði veksa um vandan fyri krabba­meini, umframt at hetta framskundar tær til­ gongd­ir, sum gera, at vit eldast. - Ein verulig viðgerð er fram­vegis langt burtur, men vit halda, at tað eru spennandi møgu­leikar fyri eitt nú at brúka mátingar av virkis­stign­ um av laminu A og C-støðinum sum einum lívfrøðiligum vís­ ara til at kunna vísa á krabba­ mein í góðari tíð, sigur Scott Maynard hjá Kræftens Be­ kæmp­else. HGPS-sjúkan Á heimasíðuni – www.cancer. dk – verður víst á, at nýggja vitanin um laminur og hættir at broyta teirra aktivitetir í fram­tíðini kann føra til nýggj­ ar viðgerðarhættir og sjúku­ stað­festingar, sum kunnu koma sjúklingum til góðar. Fleiri sløg av krabbakyknum hava broyttar mongdir av lam­ inum. Tað er ikki bara nøgdin av laminum, sum er avgerandi fyri okkara heilsu – serliga í mun til krabbamein. Bygn­að­ urin av laminu-proteininum hevur eisini týdning, eitt nú støddin av proteininum. Her kann ein feilur føra til sjúkuna, Hutchinson-Gilford Prog­eria Syndrom (HGPS), har sjúkl­ingurin eldist óvanliga skjótt. Í nýggju kanningini hava granskarar eisini funnið út av, hvørji proteinir í BER-um­væl­ ing­artilgongdini, ið verða ávirkað, og hvussu hesi verða ávirkað, um lamin A ella C vanta. Tað merkir, at granskingin fram eftir kann leita eftir hætt­um at umvæla broyttu DNA-pro­teinini í vónini um, at hetta kann verja likamið móti ávísum sjúkum – ella rætta ávísar sjúkur. Sjálvt um royndirnar aftan fyri nýggju granskingina eru gjørdar við kyknum á einari kanningarstovu, er vónin kort­ ini, at tað í framtíðini fer at bera til at menna við­gerð­ar­ hætt­ir, sum kunnu bøta um BER-virknaðin (base excision repair) í vanligum kyknum hjá menniskjum. Hetta kann eitt nú gerast við at veksa um laminu A og C-støðið í vanligum kyknum, so­leiðis at DNA-skaðar ikki hóp­ast upp. Spennandi møguleikar Ein annar framferðarháttur kundi verið at minka um mongd­ina av laminu A og C í krabba­meinskyknum, soleiðis at virkaðurin av BER verður veik­ari, og at tað soleiðis ber til at styrkja virknaðin av við­ gerð­um, sum skaða DNA’ið. - Tað er framvegis langur veg­ur til veruligar viðgerðir, men vit halda, at tað eru spenn­andi møguleikar við eitt nú at brúka mátingar av lam­ inu A og C, sum ein lív­frøði­lig­ an vísara til tess at kunna ávísa krabbamein tíðliga í til­ gongd­ini, sigur Scott Maynard, sum starvast innan gransking hjá Kræftens Bekæmpelse. Kelda: www.cancer.dk Scott Maynard, sum starvast hjá Kræftens Bekæmpelse