hósdagur 26. mars 2020síða 23

FRÍGGJADAGUR 27. MARS 2020 SOSIALURIN 35 23 Immunverjan er avgerandi fyri niðurberjing av korona - Ein sterk immunverja kann leypa so ógvusliga á, at hon ger av við bæði á frískar og lívsneyðugar partar av likaminum. Við lungnabruna javnviga immunverja og lungu á einari knívsegg. Fer immunverjan ov ógvusliga í gongd, kann tað enda við, at hon oyðileggur lunguni, sigur Anna Spurkland, professari í immunologi VILMUND JACOBSEN N økur av teimum kor­ ona-smittaðu fáa bert lættari sjúkueyðkenni, meðan onnur kunnu fáa tørv á andahjálp við and­ing­ artóli. Korona-virus rakar fólk ógvuliga ymiskt. Sambært almennum heilsu­ myndugleikum fáa umleið 80 pro­sent av teimum, sum gerast fongd av covid-19, milda sjúku. Flestu, sum lótu lív, høvdu framm­ an­undan vánaliga heilsu. Men, korona rakar ikki bara eldri og sjúk. Eisini ung og frísk fólk kunnu gerast álvarsliga sjúk og kunnu fáa tørv á andahjálp. Nýtt og ókent Anna Spurkland, sum er professari í órinsfrøði ella immunologi við Universitetið í Oslo, hevur skrivað bókina ”Immun”, og hon sigur, at covid-19 í høvuðsheitum kann elva til álvarsliga sjúku hjá eldri fólki og hjá fólki, sum frammanundan hava aðrar sjúkur. Hon leggur dent á, at tað er nógv, sum heimurin í løtuni ikki veit um covid-19, tá hetta er eitt lut­falsliga nýtt virus. - Vit hava bara kent hetta vir­ usið í tríggjar mánaðir. So, tað er ógvuliga nógv, vit enn ikki kunnu siga um covid-19, sigur pro­fess­ arin. Sambært almennum heilsu­ myndug­leikunum eru fólk við eitt nú diabetes, kroniskum lungna­ sjúk­um, krabbameini, hjarta-­ og æðra­sjúkum og høgum blóð­trýsti í størri vanda fyri at gerast álvars­ liga sjúk. Mett verður, at fólk, sum eru 65 ár og eldri, eisini eru í størri vanda. Ymisk immunverja Tað finst í løtuni eingin heilivágur ella effektiv viðgerð móti korona- smittu. Tí er immunverjan rætti­ liga avgerandi fyri niðurberjing av sjúkuni. Sambært professaranum, Onnu Spurkland, kann immunverjan hjá menniskjum býtast í tveir partar: Tann eini parturin er viðfødda immunverjan - og hin parturin er tillagaða immunverjan. Tillagaða immunverjan mennist gjøgnum alt lívið og serliga, tá fólk eru ung. - Stutt kann sigast, at ein ný­føð­ ingur, sum verður føddur í henda heim, hevur eina uppgávu - at ger­ast immunur. Immunverjan hjá tí nýfødda er skrúvað soleiðis sam­an, at hon tekur sær av einari ígerð fyri og aðrari eftir, sigur Anna Spurkland. Professarin vísir á, at hetta eis­ini er ein orsøkin til, at mong børn, sum eru vorðin smittað við korona-virus, hava havt eina milda sjúkugongd. - Foreldur gerast ofta nógv verri fyri av somu sjúku, sum eitt barn treyðugt veit av, at tað hevur, sig­ur hon. Tiltaksgoymslur Anna Spurkland sigur, at flestu ung hava eina immunverju, sum skjótt kann savna seg og leypa á nýggj virus, men evnini til um­ legg­ing gerast verri, sum árini ganga, og fólk eldast. - Immunverjan hjá eldri fólki hev­ur lært seg at niðurberja eitt virus fyri og annað eftir gjøgnum eitt langt lív. Men, tá so eitt spild­urnýtt virus kemur, hevur imm­unverjan ikki longur somu tiltaksgoymslur eftir til at leypa á virusið nóg skjótt. Professarin sigur, at hetta er ein av høvuðsorsøkunum til, at fleiri eldri kunnu gerast álvarsliga sjúk av covid-19. Gløgg immunverja Sambært Onnu Spurkland kann ein sterk og aktiv immunverja, sum savnar seg skjótt, eisini føra til eina álvarsama sjúkugongd. - Eg fái ofta spurningin, hvussu fólk fáa eina sterka immunverju. Tá plagi eg at siga, at tað, sum er avgerandi, er, at tú hevur eina gløgga immunverju. Ein gløgg imm­unverja dugir at skilja ímillum tær frísku og sjúku kyknurnar. Professarin greiðir frá, at ein sterk immunverja í nøkrum fáum før­um kann leypa so ógvusliga á sjúkuna, at immunverjan ger av við bæði frískar og lívsneyðugar partar av likaminum. Slík støða kann í ringasta føri gerast lívs­ hættis­lig. - Við lungnabruna javnviga imm­unverja og lungu á einari knívs­egg. Fer immunverjan ov ógvus­liga í gongd, kann tað enda við, at hon oyðileggur lunguni, sigur Anna Spurkland. Arvalig frábrigdi Menniskju hava ymisk arvalig frábrigdi. - Tað, at fólk kunnu gerast álv­arsliga sjúk, kann snúgva seg um reina tilvild. Tey, sum yv­ir­ liva eftir álvarsliga sjúku, kunnu vera heppin og hava røttu sam­an­ setingina av arva­egin­leikum. Professarin heldur eisini, at tað kann hava týdning, hvussu ógvus­ liga fólk gerast fongd við eitt nú covid-19. - Vit hava sæð dømir um spill­ frísk heilsustarvsfólk, sum eru vorðin álvarsliga sjúk, tí tey fingu so nógv av virusinum í seg, leggur hon aftrat. Útbúgving og inntøka Norski granskarin, Svenn-Erik Mamelund, sum starvast hjá OsloMet, heldur, at vandin fyri smittu og álvarsomum sjúkum part­vís eisini kann hanga sam­ an við sosialu støðuni hjá fólki. Hann hevur granskað í al­heims­ far­sóttum í meira enn 25 ár og starv­ast nú við einari verkætlan, rópt Panrisk, sum skal lýsa, hvussu útbúgving og onnur sosi­ al viðurskifti kunnu ávirka sjúku og í ringasta føri deyða, tá far­ sótt­ir gera um seg. Tað vísir seg nevni­liga, sigur hann, at fólk við høg­um útbúgvingum og góðum inntøkum ikki í sama mun gerast smittað og menna sjúkueyðkenni, sum fólk, ið liva undir verri korum. Svenn-Erik Mamelund vísir á, at samanhangurin ivaleyst er, at fólk, sum hava ein lægri status, kunnu gerast skjótari strongd í sín­um arbeiðs-og familjulívi, og tað er náttúrligt, at hetta ávirkar imm­unverjuna og soleiðis eisini mótstøðuføri móti sjúkum. Covid-19 Tað var hin 31. desember í 2019, at Heimsheilsustovnurin, WHO, fyri fyrstu ferð fekk frágreiðingar um ein lungnabruna - ”við ókendum uppruna” - í Wuhan í Kina. Hin 11. februar í 2020 fekk sjúk­an almenna navnið covid-19. Virusið, SARS-CoV-2, hoyrir til eina størri virusfamilju, kend sum koronavirus. SARS og MERS eru dømir um onnur sløg av korona- virus. Royndirnar higartil hava víst, at umleið 15 prosent av teimum, sum gerast fongd við covid-19, kunnu gerast álvarsliga sjúk, harav nøkur teirra enda á sjúkrahúsi. Arbeitt verður kring allan heim við at menna ein heilivág móti covid-19, men væntandi er, at hetta fer at taka tíð. Kelda: NRK HEILSA - Tað avgerandi er, at tú hevur eina gløgga immunverju, sum dugir at skilja ímillum tær frísku og sjúku kyknurnar, sigur Anna Spurkland, professari í immunologi