hósdagur 8. oktober 2020síða 14

FRÍGGJADAGUR 9. OKTOBER 2020 SOSIALURIN 71 14 ANNIKA KUNOY IM T á næmingar við ADHD søkja inn á Glas­ir, fer ein skipan í gongd, soleiðis at næm­ing­ur­ in skjótt fær ta hjálp, sum hon­ um tørvar. Næmingar við niðursettum virkisføri, tað eru næmingar, ið hava fingið eitthvørt staðfest, sum til dømis ADHD ella orð­ blind­ni, hava nøkur rættindi, sum Maybritt við Strond, logo­ pediskur samskipari á Glasi kem­ur nærri inn á í greinini. – Máltøknin mennist við rúk­ andi ferð, og tað er týdn­ingar­ mikið at ogna sær kunning og innlit í hesi, sum kunnu lætta um skúlagongdina og bøta um læru­úrtøkuna, sigur Maybritt við Strond. – At seta seg inn í mál­tøkn­ ina kann virka tungt og rúgvus­ mikið, men hetta er sera neyðugt at seta seg inn í hjá teimum, sum eru staðfest við ADHD og somuleiðis góð kunning til foreldur og onnur fakfólk, sigur hon. At søkja inn á miðnám Alsamt fleiri, ið hava fingið stað­fest ADHD, søkja inn á mið­ námskúlar. Maybritt við Strond heldur, at hesin opinleikin er ein gongd leið, fyri at skúlagongdin hjá næminginum skal eydnast, og málini hjá næminginum røkkast. – Ein teigur í umsókn­ ar­blað­num, eitur “Ja, ynski náms­frøðiligan stuðul”. Tað er umráðandi at fáa sett eitt flugu­bein í hendan teigin og at viðfesta eina stutta váttan frá kommunulækna ella frá psykiatri­ini um hvat slag av niður­settum virkisføri, ein hevur. Tað er ikki neyðugt at leggja eina størri og meira um­ fatandi útgreining við, greiðir hon frá. Tað stendur ikki í próvnum, at viðkomandi næmingur hevur fingið serlig rættindi í út­búgvingartíðini vegna ADHD. Logopediin – Á logopediini á Glasi eru vit tvey fólk, sum arbeiða fulla tíð við næmingum, sum hava eitt niðursett virkisføri. Hetta er alt í tøttum samstarvi við aðrar fak­bólkar á Glasi, serliga lestr­ ar­vegleiðingina og KT-deildina, greiðir hon frá. Tað eru árliga eini 250-270 næminginar knýttir at logo­ pediini á Glasi, hetta ljóðar nógv, men samlaða talið av les­andi á Glasi er eisini yvir 1700 næm­ ingar. Skreening fyri lesi- og skrivførleikar Við hvørja skúlaársbyrjan verða allir næmingar skreenaðir fyri lesi- og skriviførleikar. Hetta hevur man valt at gera, fyri at kunna síggja næmingar so tíðliga í skúlaárinum, sum gjør­ligt. – Okkara royndir eru, at um hesir næmingar ikki verða sædd­ir tíðliga og ikki hava havt møguleika at fylgt við í undir­vísingini á nøktandi hátt, er vandi fyri at næmingurin missir mótið og gevst, sigur Maybritt við Strond síðani. Skreeningin staðfestir ikki til dømis dysleksi ella ADHD, men hon kann geva ábendingar um eitt­hvørt. –Um vit halda, at hetta sær út sum orðblindni, kunnu vit víðarútgreina fyri tað. Tal­ blindni, orðblindni, ADD, ADHD og so framvegis eru í familju við hvørt annað. Talan er um sama nevro­logiska brek, men “brekið” kann taka seg út á ymiskan hátt, og ofta kunnu tey vera saman­ sett, til dømis orðblindni og ADHD, sigur hon. – Í praksis innan skúlans gátt er hjálpin so tað siga tann sama, verður lagt aftrat. Fyrstahjálpin innan skúlans gátt Um ein hevur okkurt fingið stað­fest, so er tað skilagott, at ein setur seg inn í nakrar grund­ leggjandi máltøkniligar pallar. Niðan­fyri verða nakrir pallar lýstir, sum góðar royndir hava verið við á Glasi. NOTA NOTA er eitt talgilt ljóð­bóka­ savn undir danska menta­ mála­ráð­num. Á NOTA arbeiða tey við at framleiða ljóðbøkur, e-bøkur og punktbøkur til øll, sum hava fingið staðfest orð­ blindni, ADHD og annað. Um­ framt hetta, so gera tey eisini serligt próvtøkutilfar, sum er eitt samstarv við Glasir og Próv­ stovuna. Føroyingar kunnu eisini fáa atgongd til NOTA, og her finnast allar bøkur til næm­ing­ ar­nar. Her er tó sera lítið av før­ oyskum bókum. Men av tí at lærubøkurnar á miðnámi í stór­an mun eru á donskum, so er tað ein góð hjálp at fáa atgongd til NOTA. NOTA hevur eisini eina app, sum kann takast niður, og sostatt kann næmingurin lurta eftir bókunum, tá hann hevur hug til tess, tí ofta hevur næmingurin við ADHD brúk fyri at gera okkurt fysiskt, meðan hann lurtar eftir lektiunum, verð­ur greitt frá. Mangul á føroyskum talgildum tekstum Maybritt við Strond greiðir eisini frá, at avbjóðingin á mið­námi er, at tað ikki eru ser­liga nógvar bøkur, sum ljóð­bøkur ella e-bøkur. Á Glasi hava tey ikki kunnað gjørt nakað við manglandi føroysku ljóð­bøk­urnar, men tá tey hava tørv á at gera føroyskar bøkur lesibærar, so hava tey fyrst kopiera bók­ina við einari kopimaskinu, síðan verður teksturin lagdur til rættis, um hann til dømis er settur upp í kolonnur og so fram­vegis. OCR Tá forarbeiðið er liðugt, verður tekst­urin koyrdur gjøgnum eitt forrit, sum eitur Phantom Foxit. Hetta forritið kann ocr´a á føroyskum máli og harvið gera myndatekstin lesibæran. OCR er ein stytting fyri Optical Character Recognition. Nú kann næmingurin markera í teksti­ num, og síðan fáa tekstin lisnan upp á til dømis cd-orð. ADHD Á MIÐNÁMI Alsamt fleiri og fleiri søkja inn á miðnám við einari staðfesting av einum ADHD. Hesin opinleikin er ein gongd leið, fyri at skúlagongdin hjá næminginum skal eydnast, og málini hjá næminginum røkkast, sigur Maybritt við Strond, logopediskur samskipari á Glasi – Til fólk við lesitarni og hoyritarni § 17. Til blind, sjónveik, fólk, ið bera talubrek, deyv og til persónar annars, sum vegna brek ikki eru førir fyri at lesa prentaðan tekst, er loyvt at endurgeva og at spjaða eintøk av útgivnum verkum, tá ið hetta er serliga ætlað til nýtslu hjá nevndu persónum. Ásetingin í 1. pkt. er ikki galdandi fyri endurgeving ella spjaðing av eintøkum við vinningi fyri eyga. Í Sosialinum fara vit eisini at seta sjóneykuna á ADHD hendan mánaðin, og vit fara við persónligum søgum og fakta frá serfrøðingum at skapa eina rætta mynd av lívinum við ADHD, tá ymisk viðkomandi evni verða viðgjørd í Vikuskiftis Sosialinum komandi vikurnar Oktober er ADHD Awareness month, sum er eitt afturvendandi altjóða tiltak har feløg, stovnar, einstaklingar og onnur varpa ljós á neuropsykiatrisku diagnosina ADHD. Umleið fimm prosent av børnum og tvey og eitt hálvt prosent av vaksnum hava ADHD sambært World Health Organization, og tí er heimsherferðin til frama fyri upplýsing og tilvit fyri hundatals milliónum. Føroyska ADHD felagið hevur spurt seg fyri hjá Málráðnum, sum hevur skotið upp, at »ADHD Awareness Month« á føroyskum veður kallað »ADHD Tilvit«. Í OKTOBER ER SJÓNEYKAN VEND Á ADHD