týsdagur 1. februar 2005síða 18

18 Nr. 21 - 1. februar 2005 VIÐMERKINGAR Føroysku fjølmiðlarnir referera ofta uttan kritiskan journalistikk keldur sum hava persónligan áhuga fyri publisiteti og fáa á henda hátt fólk at halda, at heilsu vandin fyri børn og ung eru kyksilvur í grind. Samstundis er vandi fyri, at eitt heilt ættarlið fær varðandi mein av feilernering, ovuráti, royking, brennivíni og kroppsligum inaktivi- teti. Ikki so sjálvdan reagera stovnar og politikar uppá henda "jornalistikk" við at koma við verunleika fjarum tilmælum og ávaringum, sum higar- til óivað hevur ført hesi somu børn úr øskuni inn í eldin. Jákup Petersen Kyksilvur í grind er vandaleyst Sannleikin er, at onki nýtt er komið fram seinastu 10 - 15 árini innan kyksilvur- kanningum í heiminum. Tær stóru, neyvu og áhald- andi kanningarnar seinastu árini hava verið mótsigandi og onkrar (írokna føroya- kanningin) hava víst iva- samar smáar broytingar á ávísum børnum har mammurnar høvdu hækkað kyksilvurviðri. Aðrar kann- ingar so sum sheychellu- kanningin hevur ikki víst nakrar broytingar hjá børnum í heila tikið og har hava mammurnar munandi hægri kyksilvurviðri enn í Føroyum. Føroyska kyksilvurkann- ingin er ein altjóða kanning leidd av dananum Philippe Grandjean við góðari hjálp av tí kenda kyksilvur ser- frøðinginum dr. Thomas Clarkson og feløgum hans- ara dr. Philip W Davidson og Elsa Cernichiari frá Rochester universitetinum í New York. Dr. Clarkson hevur gjørt kanningar um allan knøttin í meira enn 20 ár Í Føroyum verða nakrir yvirlæknar tiknir við í kanningararbeiðið. Nevnast kunnu Sjúrður Olsen, Fróði Joensen, Pál Weihe og Ulrika Steuerwald. Kann- ingin varðar í nógv ár og skrivaðar verða heilt nógv- ar greinir um evnið. Høv- uðshøvundar er oman fyri- nevndi Philippe Grandjean og felagar hansara úr Dan- mark, Japan, Boston og Rochester. Føroysku lækn- arnir standa eisini fyri ein- stakum greinum. Í fyrsta umfari kemur ein niðurstøða frá føroysku kanningini har sligið verður fast, at teir onki hava funn- ið. Seinri verða ymiskar broytingar gjørdar og før- oyski bólkurin kemur síð- ani fram til, at talan kann verða um smáar broytingar. Hesin háttur at arbeiða uppá fellur vísindafólki fyri bróstið, og til tíðir verður mótmælt hvassliga. Tannleysir fjølmiðlar Føroyskir fjølmiðlar fylgja t.d. væl við tá ráðstevna er í USA í novembur 1998. Tað ljóðar sum um tað er før- oyska kanningin sum verður løgd fram fyri Al Gore varðaforseta í USA. Men í verunleikanum er tað Committee on Environ- mental and Natural Re- sources (CENR) sum skip- ar fyri Workshop um kyk- silvur í Raleigh í North Carolina. Kommitein er undir amerikansku stjórn- ini, so Al gore varð har og setti ráðstevnuna og fór so avstað aftur. Nógv vísindafólk um allan heim eru savnaði til hesa ráðstevnu fyri at meta um árinið sum lág viðri av kyksilvuri hava á barnið í móðurlívi. Í hesum sam- bandi verða tey vísinda- fólkini, sum hava gjørt kanningarnar í Irak, Sey- chellunum, Føroyum og í Amazonas boðin við. Tilfarið frá Workshoppini er rúgvusmikið, men tað er torført at koma við nakrari niðurstøðu av tí at kann- ingarúrslitini eru mótsig- andi. Rátt verður til at kanningarnar halda áfram og at metodir, úrslit og endaligar metingar verða harmoniseraðar betri, so betri ber til at sammeta. Í hesum sambandi kann nevnast, at føroyska kann- ingin fær rós men eisini eitt skot fyri bógvin. Sagt verð- ur m.a.: "Mentanin í skandinavia við tryggum familiulívi og vælvirkandi heilsuskipan, útbúgving og sosialum veitingum er serstøk. Ongir svølttrupuleikar eru. Mat- urin er góður við góðum feitti og selenium (sum styðjar heilamenningina). Føroysk børn viga meira við føðingina og verða sjálvdan fødd áðrenn tíð- ina. Børnini fáa nógv bróstamjólk og mammur- nar drekka ikki nógv alko- hol. Sostatt ber ikki væl til at brúka føroysku kanningina til onnur øki í heiminum. Harafturat vísir tað seg, at føroyska kanningin hev- ur ikki hevur funnið nakað árin á børn tá tey vóru kannaði sum 2 ára gomul, og tí tikið hesa kanningina burturúr tí samlaðu kann- ingini. Workshoppin metir at hetta er fullkomiliga skeiv mannagongd og reisir yva um trúviðri í allari kanningini. Harafturat stuðla tølini í tí rapport, sum føroyska kanningin hevur gjørt, ikki tær niður- støður sum gjørdar eru í somu rapport, og føroysku kanningarfólkini hava framlagt viðri á ein slíkan hátt, at yvi er reistur um teirra trúviðri sum óheftir granskarar". Hetta eru sera beisk orð frá vísindafólki á hægsta stigi, men verða sjálvandi ikki refereraði í føroysku fjølmiðlunum, tí her er ongin journalistikkur, bert blind referatir frá keldum við serligum áhugamálum. Ikki tí, bæði sjónvarp, útvarp og bløð hava fingið at vita um henda skeivleika, men hava valt at lata sum onki. Stara seg blinan uppá kyksilvur Heimskendi Thomas Clark- son fann eisini við kann- ingum av inuittum í Kana- da lítið og onki árin á nervalagið hóast mammur- nar høvdu tíðani kyksilvur- nøgdir. Hann kom til tað niðurstøðu, at onnur viður- skifti enn kyksilvur hava tídning. Her verður hugsað um heila verjandi evnini í grind og fiski so sum selen, heila stimbrandi evni í fiski so sum omega 3 feittevni, kostvanar í heila tikið, heimlig viðurskifti, sam- felagslig viðurskifti o.s.fr. Haraftura eru onnur evni í mati og umhvørvi sum kunnu líkna kyksilvur árini. Vit tosa her um hvat hendir um vit bróta aldar- gamlar matvanar. Matvanar sum eru knýttir til heimlig viðurskifti og ikki minst sosial/samfelags viður- skifti, við vanda fyri at broyta grundleggjandi mentan, sosialar, samfe- lagsligar og heimligar van- ar og bindingar. Um hetta skal gerðast, so skal tað gerðast út frá eini sam- felagsligari heildarmeting, og ikki tí, at ein granskari heldur seg at hava funnið okkurt smávegis í sínum lítla króki og vil koma fram í fjølmiðlunum. Vit eiga eisini at spyrja okkum hvat hendir um vit mæla fólki frá at eta ávísa føði sum, fyriuttan illgruna um negativt árin, eisini hevur víst seg at hava sera nógv positivt árin. Hvat fara tey so at eta? Fara tey at standa frammanfyri einum pylsuvogni ístaðin fyri? Hvussu fer teirra lívsstílur at broytast? Frá at gerða grindareiðskap, reka grind, drepa og skerða upp í góðum samstarvi við vinir, kenningar og fremmand, til at sita framman fyri einum sjónvarpi? Verunligu heilsu vandarnir Og hvar eru teir verunligu vandarnir tá tað kemur til trivnað og heilsu hjá komandi ættarliði? Vit vita nú, at okkara skúlabørn eru millum tey sum roykja mest samanborið við okkara grannalond. Harafturat gerst tað alt vanligari, at børn drekka brennivin, og vit vita, at hetta hevur álvarligt árin á barnaheilan. Eisini sita okkara børn nógv frammanfyri sjón- varpi og eta meira enn gott er. Tey fitna! Og nú byrja fyrstu álvarsligu skaðarnir av hesum at síggjast. Ein kanning sum Hjerte- foreningen í Danmark hev- ur gjørt í hesum sambandi hevur ført til eina rapport sum kom út í septembur 2004. Aftanfyri rapportina (Børn og unges livsstil og risiko for hjertesygdom) standa Bjørn Holstein, professari og Pernille Due, lektor, bæði frá Institut for Folkesundhedsvidenskab. Harafturat eru professor dr. med. Lars Bo Andersen frá Norges Idrætshøgskole og Karin Helweg-Larsen, lækni á Statens Institut for Folkesundhed. Tey hava gjøgnumgingið fakligan litteratur um fyribrigdi og viðurskifti sum kunnu ávirka heilsu og trivna hjá børnum og ungum. Og støðan er ræðandi. 10% av børnunum undir 20 ár hava nú æðraforkálk- ingar og eru í stórum vanda fyri at fáa blóðtøpp í ung- um aldri. Meðalvektin hjá børnunum heldur áfram við at vaksa. Og sjálvt um fleiri átøk hava verið í Danmark fyri at fáa børnini at roykja minni og eta sunnan mat, so eta børnini 40% meira góð- gæti og sodavatn enn fyri nøkrum árum síðani. Vit síggja nú alt fleiri børn og ung við sukursjúku ársaka av vánaligu matvanunum og ovurfiti. Hesi børn kunnu ikki rokna við at fáa sama heilsusama lív sum ættar- liðini frammanundan. Longu nú verður tosað um tað mista ættarliðið, har børnini longu hava fingið so mikið álvarsligan skaða og farin so langt inn í ein heilsu skaðiligan livihátt, at tað verður torført at rætta alt uppaftur. Hesi børn verða helst seinri ein stór byrða fyri komandi heilsuverk. Ráðini í rapportini eru, at skúlin skal koma við meir kunning um mat og motión. Hava fleiri ítróttar- tímar, banna sodavatn og góðgæti í skúlanum. Tað skal verða banna marknað- inum at reklamera við ósunnari føði til børn og økjast skal um gransking- ina. Ítróttarfeløg skulu styðjast í teirra royndum at banna royking og selja sunnan mat. Annars sigur danska stjórnin seg verða skelkaða yvir støðuna og ferð at taka hóskandi stig eftir valið. Hvønn arbeiðshátt eiga vit at brúka Í 1997 helt WHO ráðstevnu í Jakarta sum endaði í tí greiðu niðurstøðu, at neyð- ugt varð við nýggjum átøk- um móti komandi heilsuvandum. Her varð eisini greitt sagt frá, at eitthvørt átak og tilmæli skuldi hava støði í sosialari ábyrgdarkenslu og samlaðu heilsustøðuni. Harafturat varð stór áherðsla løgd á, at miðspjaða virksemið við atliti til teir ymsu livihátt- irnar í ymiskum londum, kommunum, býum, bygd- um o.s.fr. Hetta fyri at fáa eitt realistiskt átak, sum hevur røtur í fólkinum og teirra livihátti, samstundis sum víst verður á møgu- leikum fyri betri livi- og matvanum. Hetta skal eis- ini gerast í samráð við serkunnleika, politikarar og leikfólk á staðnum. Á henda hátt fæst ein sunn og støðug heilsu menning grundað á mentan, livihátt og lokalan kunnleika har ræðslu- og hóttanarpoli- tikkur verður skiftur út við positivum tilmælum og ráðum. Og hvat skulu vit gerða í Føroyum. Halda áfram við at referera áhugamál og meiningar hjá einstøkum persónum og kalla tað heilsupolitikk? Ella skulu vit taka høvdið úr sandin- um, viðurkenna at vit eru føroyingar og gerða eitt dygdargott heilsuátak sum svarar til okkara mentan og livihátt. Støðga við ræðslu herferðunum íspunnin av fólki við persónligum ætl- anum. Gera eina heildar- ætlan í góðum samstarvi við lokalan serkunnleika, politikar og leikfólk fyri at fáa eina sunna og støðuga heilsu tilgond sum kann bjarga komandi ættarliði. Kyksilvurvandin í grind er møsn! Heilt ófatuligt Martin Dam valevni á Lista E Landsins fólkavaldu sum fyri stuttari tíð síðani samtyktu at Før- oyar er og altíð hevur veri ein tjóð, og at máli ikki var at kjakast um, teir eru ikki samdir longur. Tjóðveldisflokkurin fangaði donsku stjórn- ina ið at hava logi yvir fyri ST í einum máli viðvíkjandi ríkis- rættarligu støðu føroy- inga. Máli skuldi til hoyringar 25.01, men vali gjørdi at máli ikki kom fram. Men hvat er hent? Ja tað ófatuliga er hent at ABC-flokkarnir her í Føroyum, eru vornir samdir um at fara í valstríð uppá at buldri- bassarnir skulu send- ast heim. Tjóðveldisrøddirnar vera skírdar at vera buldribassar, tá tær reisa mál á fólkatingi, mál sum allir flokkar her heim søgdu seg vera samdar í. Ups, eru teir nú eisini fangadir í at lúgva. Nei, ikki er fatanin í Danmark at okkara umboð hevur veri nak- ar buldribassi, men satt er tað at 4 ferðir so nógv mál eru komin fram at røðarapallinum á Christiansborg eftir at Tjóðveldisflokkurin fekk umboðan á Fólkatingi aftur sein- astu 4 árini. Vel so tað munar 08. feb. VAL05