mikudagur 3. august 2005síða 9

Nr. 144 - 3. august 2005 9 Føroyingar liggja klárt á odda í norðurlendskum hagtølum yvir royk- ing sambært nýggju heilsulagslýsingini hjá landslæknanum. Lítil ivi er um, at royking eisini er orsøk til stóran part av deyðstilburðunum í Føroyum, sigur Høgni Debes Joensen, landslækni ROYKING Anna V. Ellingsgaard anna@sosialurin.fo Kanningar aðrastaðni prógva ferð eftir ferð, at royking er størsta staka deyðsorsøk. Bara í Dan- mark doyggja 13.000 fólk á hvørjum ári sum beinleiðis orsøk av royking – Sjálvt um tað í hvørjum einstøkum føri kann vera ringt at prógva, at royking var einasta og beinleiðis orsøkin til, at persónurin gjørdist sjúkur, er als ongin ivi um, at royking er størsti heilsuvandin yvirhøvur um okkara leiðir. Jú fleiri og gjøllari kanningar verða gjørdar, jú týðiligari gerast prógvini um, hvussu skaði- lig royking í grundini er, sigur landslæknin Roykjarar sjúkari sum heild – Hóast vit ongi beinleiðis føroysk hagtøl hava yvir sambandið millum lívsstíl og deyðsorsøkir, er tað naivt at halda, at sjúku- mynstrið hjá føroyingum er øðrvísi, enn í øðrum Norð- urlondum. Tí er lítil ivi um, at royking eisini er størsta hóttanin móti heilsuni hjá føroyingum, sigur lands- læknin. Tá tað ræður um deyðs- orsøkir, sum standast av royking, hugsa tey flestu uttan iva um krabbamein. Og kanningar vísa eisini, at 25% av øllum krabba- meinstilburðum og 85% av lungakrabbatilburðunum stava frá royking. Men vit skulu eisini hava í huga, at royking hevur minst líka nógvar tilburðir av hjarta- æðrasjúkum við sær, leggur landslæknin afturat. Í hes- um sambandi skal nevnast, at sambært nýggju heilsu- lagslýsingini eru hjarta- æðrasjúkur týðiliga tann størsta deyðsorsøkin mill- um føroyingar. Hyggja vit at heilsustøð- uni hjá fólki sum heild, vís- ir tað seg, at roykjarar kunnu vænta at verða raktir av álvarsligari sjúku í 13 ár av teirra lívi samaborið við 8 ár um, tey ikki royktu. Hetta skal eisini síggjast í mun til, at roykjarar í miðal liva 10-12 ár styttri enn ikki roykjarar, minnir lands- læknin á. Boðskapurin nær ikki út Heilsulagslýsingini vísir eisini, at stóri fititrupulleik- in eisini hevur rakt føroy- ingar. Sambært tølunum hoyrir næstan annað hvørt mannfólk og fjórða hvørt konufólk heima í bólkinum »yvirvekt« og 10 % eru í bólkinum »ógvuslig yvir- vekt«. Og sambært lands- læknanum er tað ikki bara matvanunum, tað er galið við. – Ein annar stórur trupul- leiki hjá føroyingum er, at vit røra okkum ov lítið, eitt nú koyra so nógv í bili. Tað er bæði skaðiligt og stórt spell, tí fram um so nógv onnur hava vit føroyingar jú framúr góðar møguleikar at ganga túrar í vøkru nátúr- uni, sum er allastaðni rund- an um okkum, sigur hann. Fyrimunirnir við at røra seg nógv kunnu neyvan yvirmetast. Umframt at vera við til forða fyri yvir- vekt, beinbroyskni og sukursjúku, minkar rørsla eisini um vandan fyri at fáa ávís sløg av krabbameini, hjartaæðrasjúkur og er í allar mátar gott fyri sálar- støðuna. – Tíverri vísir tað seg, at heilsuboðskapurin ofta hevur ilt við at náa tey, sum hava mest brúk fyri honum. Skal ein fólkaheilsuætlan eydnast, krevur tað millum annað neyva gransking av sambandinum millum sjúkumynstur og sosiala støðu, so mynduleikarnar harfrá kunnu samstarva um at røkka einstøku vanda- bólkunum, sigur Høgni Debes Joensen. Landslæknin: Royking størsta staka deyðsorsøk Roykjarar í 2002. (Prosenttøl) Menn Kvinnur Føroyar 35 38 Ísland 22 21 Danmark 31 27 Svøríki 16 19 Kelda: Heilsulagslýsing fyri Føroyar 2004. Greitt úr hondum: Høgni Debes Joensen, landslækni – Skulu vit náa út við heilsuboðskapinum er neyðugt at vita, hvørjir vandabólkarnir eru. Tí er stórur tørvur á gransking í sambandinum millum lívsstíl og sjúkumysntur hjá føroyingum, sigur Høgni Debes Joensen, landslækni Hví júst føroyingar roykja so nógv verri enn onnur, er ilt at siga, heldur Eyðun Joensen, sálarfrøð- ingur. Ongin ivi man tó vera um, at royking serliga er tengd at ávísum stressandi arbeiðsumhvørvum, og at fólk, sum liva meir hektiskt, enn onnur, eisini roykja meir ROYKING Anna V. Ellingsgaard anna@sosialurin.fo Tað er ógjørligt at geva eitt einfalt svar uppá, hví fólk roykja. Hinvegin er tað rættiliga týðiligt, at tað er eitt ávíst samband millum persónligheit, arbeiðsum- hvørvið, lívsgóðsku og royking, heldur Eyðun Joensen, sálarfrøðingur. Royking og persónligheit Eyðun Joensen er sann- førdur um, at tað ikki er uttan orsøk, at eitt nú journ- alistar í filmum næstan altíð eru keturoykjarar. Men hóast tað avgjørt er eitt samband millum eitt stressað arbeiðsumhvørvi, har fólk allatíðina arbeiða undir ein deadline, merkir tað ikki endiliga, at ein redaktión fær fólk at roykja verri. – Eg trúgvi, at royking eisini í stóran mun hongur saman persónligheitini. Tað vil siga, at tá vit í hesum føri tosa um sambandið millum royking og arbeiðs- umhvørvi, so er tað kanska heldur soleiðis at eitt avíst slag av persónum uppsøkja eitt ávíst arbeiðsumhvørvi. Fólk, sum altíð jagstra eitt- hvørt og í heila tiki liva meir hektiskt enn onnur, roykja ofta illa og verða uttan iva oftari journalistar enn onnur, sigur Eyðun. Í øðrum førum er sam- bandi millum arbeiði og royking kanska ikki so eyð- sýnt. Til dømis er tað til- tikið, at tað verður roykt óvanliga nógv umborð á fiskiskipum. Fiskarí kann uttan iva eisini kennast stressandi, men har er tað kanska líka nógv ávirkanin frá hinum, sum tú livir so tætt saman við, sum ger seg galdandi. Og so hetta, at tað umborð á einum skipi ikki altíð er so nógv at krydda sær lívið við, hugleiðir Eyðun. »Fátækmannatroyst« Í sínum starvi sum sálar- frøðingur hevur Eyðun Joensen varnast, at tey støðugt sálarsjúku munnu vera milum tey, sum roykja ringast yvirhøvur. Uttan iva kemst hetta av, at royking jú sigst at vera avslappandi og kanska kennist ein troyst, tá lívsdygdin annars ikki er av teimum bestu. Hugtakið » f á t æ k m a n n a t r oy s t « verður jú eisini brúkt um royking, og tað forklárar møguliga, hví fólk í hægru sosialu løgunum sum heild roykja minni. Men heldur ikki her kanst tú skera øll yvir ein kamb, tí tú kanst saktans hava eitt gott lív, fyri tað um tú ikki er ríkur. – Hetta snýr seg kanska meir um tilvitan og rák. Millum tey, sum eru væl fyri sosialt, hava vit leingi sæð eitt rák, har tað er modernað at vera sunnur og annars liva heilsugott. Tí er tað nokk eisini hendan vegin, vit skulu hyggja, fyri at fáa fólk, serliga tey ungu, at halda uppat at roykja ella forða fyri at tey nakrantíð byrja, heldur Eyðun. – Ein tann sterkasta lýs- ingin móti royking, eg havi sæð, er eitt kjokkfult øsku- bikar við tekstinum »Kundi tú hugsað tær at mussa hetta?«. Vit vilja jú øll vera tekkilig, men fáa vit sann- ført tey ungu um, at tað er ólekkurt, luktar illa, gevur gular tenn og ringa húð at roykja, kundi tað skjótt hent, at tað ikki var so smart longur. Tíbetur bend- ir nógv á, at tað er júst hatta rákið, sum ger seg galdandi millum tey ungu beint nú. Hvussu tað fer at eydnast at sannføra teir gomlu roykjarnar um tað sama, er heldur ivasamt, heldur Eyð- un. Hann leggur afturat, at í øllum hesum skulu vit ikki gloyma, hvusssu ótrúliga bindandi royking í grundini er. – Eg havi arbeitt nógv við fyrrverandi rúdsrekka- misnýtarum, og hoyri teir ferð eftir ferð siga, at tað er nógv torførari at halda uppat at roykja enn at drekka. Og tað sigur ikki so lítið, heldur sálarfrøðing- urin. Sálarfrøðingurin: Royking tengd at persónligheit og lívsstíli At roykja illa hevur uttan iva nakað við persónligheitina hjá fólki at gera, heldur Eyðun Joensen, sálarfrøðingur