mikudagur 21. september 2005síða 9

Nr. 179 - 21. september 2005 9 VIÐMERKINGAR Nýggj vallóg Jógvan Sundstein Herfyri hevði eg eina grein um nýggja valskipan til løgtingsval. Niðurstøðan hjá mær var, at ikki ov nógvar broytingar áttu at veri gjørdar í núverandi valskipan, og serliga átti ikki at verið minkað um lokalu umboðanina á tingi. Tað eru serliga tvey fyribrigdi menn ikki rætti- liga kunnu foreina seg við: 1. "Skeiva" umboðanin av tingmannatalið í mun til atkvøðutalið hjá flokkunum 2. Tað at ein tingsessur í stóru valdønunum "kostar" meira enn ein í smáu valdømunum Til tað fyrra spurningin er at siga, at hetta kann hjálpast uppá við at hava fleiri eykamandatir ella út- javningarmandatir. Annars er tað ein spurningur, um hetta er so skeivt kortini. Valini vera nógv meira áhugaverd, tá einstøk val- dømi kunnu avgera saman- setingarnar, og persónarnir koma at hava nógv meira at týða. Til dømis hevur tað nógv størri týdning, at ein flokkur sum fær 7 ting- menn, fær hesar í 6 ella 7 valdømum, heldur enn hann hevði fingið teir í einum stórum landsval- dømi, hvar kanska ein ella tveir persónar fáa flest allar persónligu atkvøðurnar, meðan seinastu fimm fáa fáar atkvøður, og tilvildin ræður fyri hvørjir hesir persónar vera. Til seinra spurningin kann sigast, at tað ger einki, um tingsessirnir kosta minni í smærru valdømun- um enn í teim størru. Tað avgerandi er, at øll vera umboðað. Demokratiið er ikki ein spurningur um matematiskan rættleika, men ein spurningur um, at so nógv áhugamál sum møguligt verða umboðað. Tí hevur tað nógv størri týdning, og er nógv meira demokratiskt, at t.d. Sand- oygging ella Vágarnar verða umboðað við tveim- um løgtingsumboðum enn at Suðurstreym verður um- boðað við 10 ella 11 um- boðum. Eg fari tí at koma aftur til tað sum eg skrivaði fyri góðum mánaða síðani og seta tað upp ímóti nýggja uppskotinum hjá Sjálvstýr- isflokkinum. Eg skal tó viðmerkja, at eg meti tað uppskotið at vera rættiliga moderat, men kortini hevur í sær nakrar broytingar, sum ikki tæna demokratiinum ella fjølbroyttari umboðan. Sjálvstýrisflokksins uppskot Hetta uppskotið loyvir í mesta lagi 33 tingumboð- um ímóti nú 32. Tað er í lagi. Men samstundis skulu vera 28 umdømisvald í 5 valdømum móti nú 27 í 7 valdømum. Uppskotið hev- ur við sær øking av um- dømisvaldum í stóru val- dømunum (Suðurstremoy og Eysturoy) og minking í smáu valdømunum (Suð- uroy/Sandoy) og (Vágoy/- Norðstreymoy). Hetta hev- ur við sær, at lokal umboð- anin verður veikari, serliga kann Sandoyggin koma at vera við sviðið soð, tí Suð- uroyggin hevur lutfallsliga størri fólkatal. Og áhuga- málini hjá hesum báðum oyggjunum kunnu vera ymisk. Sum eg havi nevnt frammanfyri er rættari vegurin at fara heldur at luta færri umdømisvald til stóru valdømini. Eftir míni metan er veikleikin við uppskotinum bæði ein samanlegging av valdøm- um og nógvar umdømis- valdar til størri økini. Mítt uppskot Høvuðsinnihaldið í mínum uppskoti er, at verandi val- dømi verða varveitt, at smáu valdømini varveita sínar umboðanir, ein lækk- ing av umboðunum í stóru valdømunu, ein hækking til 33 tingumboð tilsamans og at eykavaldu umboðini vera 9 í staðin fyri nú 5. Upp- skotið sær soleiðis út: Hendan skipanin tryggjar øllum valdømum umboðan, eisini teimum við lítlum fólkatali. Hinvegin vilja tey stóru valdømini, sum lut- fallsliga fáa færri valdømis- valdar, fáa teir flestu av teim eykavaldu. Við fleiri eykavaldum verður tryggj- að, at tann politisk/ideolog- iska umboðan verður lut- fallsliga røtt, tað vil, at flokkarnir fáa lutfallsliga tingmannatal eftir sínum samlaðu atkvøðum fyri alt landi, meðan teir umdømis- valdu í smærru valdømnum tryggja lokalu áhugamálun- um góðar umstøður. Annars skal eg eisini viðmerkja, at eg dugi ikki at síggja at ein broyting frá d`Hondts roknihátti til Sainte-Lagues gevur nakra serliga meining og skuldi væl veri óneyðug. Um hendan skipanin hevði verið nýtt við seinasta val í 2004 hevði úrslitið verið hetta; Sí talvu í endanum á greinini Hendan valskipanin hevði givið størsta flokkinum í atkvøðutali, Sambands- flokkinum, 8 tingmenn móti 7 eftir galdandi skip- an. Hinvegin hevði Tjóð- veldisflokkurin fingið 7 tingmenn og ikki 8, sum hann fekk eftir galdandi skipan. Tingmannabýtið hevði sostatt verið "rætt- vísari" í mun til atkvøðu- býtið. So vítt eg dugi at meta um vil hjálagda upp- skot altíð geva eitt rætt býti útfrá samlaðu atkvøðutøl- unum fyri alt landið. Eftir frammanfyristand- andi uppseting vil hvør ting- maður hjá teim ymsu flokk- unum kosta í atkvøðum: Orsøkin til, at Sjálvstýrisflokkurin hevur dýrasta tingmannin, er, at hann júst ikki náddi upp á brotspartin 1,5 fyri tað ein umdømisvaldur kostaði við útrokningini. Hinvegin kom Miðflokkurin uppá 1,7 og fekk sostatt 2 manns og harvið eisini teir "bíligastu". Hjá teim størru flokkunum eru tølini rættiliga jøvn. Norðoya valdømi 4 valdømisvaldir Eysturoya valdømi 4 valdømisvaldar Norðstreymoyar valdømi 2 valdømisvaldar Vága valdømi 2 valdømisvaldar Suðurstreymoyar valdømi 6 valdømisvaldar Sandoyar valdømi 2 valdømisvaldar Suðuroyar valdømi 4 valdømisvaldar Tilsamans 24 valdømisvaldar Harafturat koma í mesta lagi 9 eykavaldir Hetta gevur tilsamans max. 33 tingmenn A B C D E H Total Norðoya valdømi 1.434 602 741 264 849 148 4038 2 1 1 4 Eysturoya valdømi 1.217 2.012 1..254 529 1.254 466 6.732 1 1+1 1 +1 1 +1 4+3 Norðstr. vald. 531 663 489 60 582 78 2.403 +1 1 1 2+1 Suðurstr. vald. 2.041 2.638 2.267 527 3,076 788 11.337 1+1 2+1 1+1 2 +1 6+4 Vága valdømi 532 663 373 39 263 79 1.949 1 1 2 Sandoya valdømi 259 105 326 22 285 26 1.023 1 1 2 Suðuroya valdømi 516 818 1.471 20 581 74 3.480 1 2 1 4 ________________________________________________ Total 6.530 7.5016.921 1.4616.890 1.659 30.962 5+2 6+2 6+1 +1 7+0 +2 24+8 A. Fólkaflokkurin 933 atkv. B. Sambandsflokkurin 938 atkv. C. Javnaðarflokkurin 989 atkv. D. Sjálvstýrisflokkurin 1.461 atkv. E. Tjóðveldisflokkurin 984 atkv. H. Miðflokkurin 830 atkv. TÍÐINDASKRIV Demens er sjúka, ið kann raka ein og hvønn: Høgan sum lágan, ungan sum gamlan, ríkan sum fátækan, sterkan sum veikan. Henda sjúkan spyr ikki eftir, hvør tú ert, ella hvar tú býrt, tá ið hon loypur á. Hvat er demens Kring heimin allan eru í dag yvir 18 milliónir fólk við demens, flestu teirra, uml. 60% við Alzheimers sjúku. Aðrar orsøkir til demens kunnu vera so mangar, eitt nú blóðtøppur í heilanum, heilaskaði eftir vanlukku- tilburð, eitran av heilivágs- hjáárini ella rúsevnamis- nýtsla. Demens er felags hugtak fyri varandi evna- frøðiligar broytingar í heil- anum, ið gera, at sálarligu evnini svinna og versna so líðandi. Hetta snýr seg ikki bara minnisbrek, men um mangt annað, soleiðis at evnini at virka í gerandis- degnum verða skerd. Av teimum, ið gerast 65 ár og eldri, fáa uml. 5 % hetta brekið, og teirra mill- um, ið fara upp um 80 ár, rakar sjúkan uml. 20 %. Framrokningar vísa, at livi- aldurin økist, og tað fer at føra við sær, at enn fleiri fólk verða rakt av demens næstu 15 árini. Tí noyðast vit at fyrireika okkum nú til væntaðu støðuna, so at vit verða ikki tikin á bóli. De- mens er ein av størstu heilsu- og samfelagshóttan- um, hóast vit tykjast ikki geva tí gætur. Øll kenna vit ella vita um ein hvønn, ið hevur dem- ens. Vit eru eisini so líðandi farin at skilja og góðtaka, at hetta er ein sjúka, og at sjúklingurin skal hava ta viðgerð og ta virðing, ið vanligir sjúklingar fáa. Tað er tungt at vita, at næstu okkara broytast líðandi, og at vit missa tey spakuliga, hóast likamið framman fyri tær er óbroytt. Men tað er ikki skomm, um tey gera nakað, ið ein við fullum skili aldri hevði kunnað funnið uppá. Tað besta fyri sjúklingin er, um sjúkan verður stað- fest so tíðliga sum gjørligt, tá ið fyrstu eyðkenni skapa illgruna um demens. Tá kunnu vit hjálpa teimum sjúku til eitt ríkari lív við sjúkuni, ið kann ganga yvir fleiri ár, og tey avvarðandi kunnu fáa hjálp og stuðul til at gera gerandisdagin liviligan. Tí er umráðandi, at fólk við ábyrgd, bæði lands- og kommunupolitikkarar, skapa karmarnar fyri góð- ari umsorgan, at starvsfólk fáa neyðuga og hóskandi útbúgving til at vera um tann sjúka, at avvarðandi fáa neyðugan kunnleika til sjúkuna og sjúkueyðkenni og fáa stuðul og samkenslu undir sjúkugongdini, so- leiðis at sjúklingurin og av- varðandi fáa tað so gott sum gjørligt ta tíðina. Í ár eru liðin 99 ár, síðan Alois Alzheimer á fyrsta sinni lýsir sjúkuna, ið seinri varð kallað upp eftir hon- um, 21 ár eru liðin, síðan altjóða Alzheimerfelagið varð stovnað, og føroyska felagið fylti 4 ár 9nda sep- tembur í ár. Í næsta ár, tá ið sjúkan hevur verið kend í eitt hundrað ár, skipar før- oyska felagið fyri norðu- lendskum fundi í Havn í juni mánað, har støðan ella leikluturin hjá avvarðandi verður høvuðsevnið. Føroyska Alzheimerfel- agið veitir fólki ráð og veg- leiðing í sambandi við Alz- heimers og aðrar demens- sjúkur, felagið hevur heimasíðu og telefon, og alt verður viðgjørt í trúnaði. Felagið rekur eisini Mið- støðina fyri minnisveik við Dalavegin í Havn. Henda miðstøðin, ið er ein 2-ára royndarverkætlan, verður rikin við almennum stuðli, og har hendir nógv: Har er dagtilhald fyri heima- búgvandi fólk við demens, avvarðandi kunnu fáa ráð og vegleiðing í sambandi við sjúku og sjúkueyð- kenni, skipað verður fyri skeiðum eftir áheitan og annað. Tey, ið starvast á miðstøðini, hava øll serút- búgving um demens. Til- takið hevur fingið stak góða undirtøku, og nógv fólk við demens á ymiskum stigum hava sína dagligu gongd har hvønn mánadag til fríggjadag. Altjóða Alzheimerdagur Um kvøldið mikudagin 21nda septembur er mið- støðin opin fyri almenning- inum. Klokkan 19.30-22.00 verður høvi at støkka inn á gólvið at síggja, hvussu umstøðurnar eru hjá teim- um, ið vitja miðstøðina, videofilmur verður sýndur kl. 20.00, kunnað verður um demens, og kaffi verður afturvið. Alzheimerfelagið, tlf.: 313102 Miðstøðin tlf. 318102 Heimasíða: www.alzheimer.fo Eingin skomm at hava demens