leygardagur 14. oktober 2000síða 5

8 9 tíðindablaðið sosialurin tíðindablaðið sosialurin Nr. 198 - 14. oktober 2000 Nr. 198 - 14. oktober 2000 EYÐUN KLAKSTEIN Tá Sunneva Dalsgaard fyri góðum tveimum árum síð- ani kom fram á ein knykil í øðrum bróstinum hjá sær, gjørdi hon skjótt av. Hon vendi sær alt fyri eitt til læknan hjá sær fyri at fáa kanna hendan knykilin, og tað vísti seg, at talan var um ein krabbasvull, sum mátti skerast burtur. Knappliga stóð Sunneva í eini fullkomiliga nýggjari støðu, har hon óttaðist fyri sínum egna lívi, og har ivin nívdi í fleiri vikur. – Eg stúrdi beinanvegin fyri at missa lívið, og tá eg fekk staðfest krabbamein, var tað sum at fáa deyða- dóm, greiðir Sunnevá frá. – Tað var ómetaliga hart at fáa boðini um sjúkuna. Eg hugsaði um mannin og børnini, og at eg hevði nógv at liva fyri, og hesar vik- urnar, tá eg bíðaði eftir boð- um og viðgerð, vóru øðiliga tyngjandi sálarliga. Læknin óumhugsin Sjúkrasøgan hjá Sunnevu byrjar í hennara egna heimi. – Eg havi havt til vana at kanna bróstini hjá mær, og tað var soleiðis, at eg kom fram á knykilin í øðrum bróstinum í apríl 1998, greiðir Sunneva frá. Hon vendi sær alt fyri eitt til læknan hjá sær, sum síð- ani sendi hana víðari til kanningar á Landssjúkra- húsinum beinanvegin. Har vísti ein mammografi-kann- ing, at alt var ikki, sum tað skuldi verða, og Sunneva fekk tí eina tíð hjá skurð- lækna, sum skuldi taka sær av henni. – Eg skuldi sleppa bein- anvegin til skurðlækna, men hann gav avboð av eini ella aðari orsøk. Eg kendi meg so ótrygga, at eg stríddist hart fyri at fáa tíð hjá einum øðrum lækna sama dag, og tað eydnaðist mær, sigur Sunneva. Men viðtalan hjá hesum skurðlæknanum var sum eitt slag í andlitið á henni. – Hann lat meg sleppa fram at, eftir at hann hevði arbeitt ein heilan dag, og tí var hann kanska eitt sindur troyttur og óumhugsin. Tá hann so hugdi í pappírini hjá mær, tók hann kaldliga til, at hetta sá ikki gott út, og at hetta var helst krabba- mein. – Tað var sum alt raplaði fyri mær, og eg sá meg bein- anvegin í eini kistu, greiðir Sunneva frá. - Tað var sum at fáa deyðadóm – Tá eg fekk staðfest krabbamein í bróstinum, stúrdi eg beinanvegin fyri at missa lívið, sigur Sunneva Dalsgaard, sum mátti fara ígjøgnum eina tíð við iva, ótta og stúran Ræðulig bíðitíð Vanliga verður fyrst ein kanning gjørd av vevnað- inum, áðrenn sjálv skurð- viðgerðin verður gjørd, men umstøðurnar vóru soleiðis, at tað bar ikki til at gera hesa kanning. Tí avgjørdi læknin at skera hana longu dagin eftir viðtaluna. Sunneva vildi fyrst hava læknan at taka alt bróstið, men hon lurtaði eftir ráð- unum frá læknanum um, at tað var nóg mikið at skera knykil burtur. Skurðviðgerðin eydnaðist væl, og læknin helt seg hava fingið allan knykil burtur. Nú skuldi knykilin kannast fyri at vita, um talan veru- liga var um krabbamein, og úrslitinum av hesi kanning skuldi Sunneva bíða eftir í tvær vikur. – Bíðitíðin var ræðulig, tí hóast eg hevði fyrireikað meg upp á, at talan var um krabbamein, so var tað ikki endaliga staðfest, sigur Sunneva. Kundi lopið um hálsin á honum Tá boðini komu frá kann- ingini, varð tað so staðfest, at talan veruliga var um krabbamein, og so skuldi hon aftur kannast. Endamálið við nýggju kanningini var at finna út av, um krabbamein hevði spreitt seg til beinagrindina ella onkran annan part av kroppinum. Aftur gingu tvær vikur, har Sunneva stúrdi fyri úrslitinum av kanningini. Men hesaferð vóru boðini góð at fáa. – Læknin ringdi til mín og bað meg koma til við- talu, áðrenn eg átti, tí hann hevði góð boð til mín. Krabbameinið hevði ikki spreitt seg, og tá eg fekk tey boðini, gjørdist eg ómeta- liga glað. Eg kundi havt lop- ið um hálsin á honum, hóast hann hevði verið rættiliga óstortligur undir fyrstu við- taluni, sigur Sunneva. Hóast sjúkan ikki hevði breitt seg, skuldi Sunneva hava stráluviðgerð. – Fyrst vildi eg ikki hava stráluviðgerðina, tí eg helt, at tað fór einki at hjálpa, men eftir at læknin hevði rátt mær til at taka av til- boðunum, gjørdi eg tað so, sigur hon. Stráluviðgerðin varð gjørd í Danmark, og tað tók sjey vikur. – Eg kendi meg ongantíð veruliga sjúka kropsliga, – Eg kendi meg ongantíð veruliga sjúka kropsliga, men tað var tungt at fara ígjøgnum hetta tíðarskeið sálarliga. Eg stúrdi nógv fyri, hvør endin fór at vera, og um eg veruliga skuldi yvirliva sjúkuna, sigur Sunneva Dalsgaard. Mynd: Jens Kristian Vang Fleiri fáa bróstkrabba men tað var tungt at fara ígjøgnum hetta tíðarskeið sálarliga. Eg stúrdi nógv fyri, hvør endin fór at vera, og um eg veruliga skuldi yvirliva sjúkuna, men við Guds hjálp og stuðli frá familjuni kom eg ígjøgnum tað. Greið boð Síðani stráluviðgerðina hevur Sunneva javnan verið kannað, og allar hesar kann- ingar hava víst, at Sunneva er frísk. Kanningar í kjalarvørrin- um av sjúkini halda tó fram við jøvnum millumbili næstu árini, og boðini, sum Sunneva hevur til kvinnur, eftir at hon sjálv hevur havt bróstkrabba, eru greið. – Kvinnur skulu javnan kanna bróstini hjá sær, tí so ber til at staðfesta ein møgu- ligan knykil so skjótt sum gjørligt, og harvið eru møguleikarnir fyri at blíva frískur størstir, sigur hon. – Tað hevur ivaleyst hjálpt mær væl, at eg tíðliga kom fram á knykilin í bróst- inum, og at eg varð skurð- viðgjørd innan eina viku frá tí, at eg fór til lækna. Sunneva er nú við í ar- beiðnum hjá Bót fyri Bata, sum er ein bólkur undir Krabbameinsfelagnum. Hesin bólkurin útilokandi arbeiðir við bróstkrabba, og kvinnur, sum fáa staðfest bróstkrabba, kunnu venda sær til hendan bólkin, um tey hava hjálp fyri neyðini, ella um tey vilja í samband við onkran, sum hevur havt sjúkuna. Ein av teimum er Sunn- eva Dalsgaard. Hon veit, hvussu tað er at fara ígjøgn- um eina slíka sjúkralegu. Hon kennir óttan fyri at missa lívið, men hon hevur eisini upplivað gleðina við at gerast frísk. EYÐUN KLAKSTEIN Tilburðirnir av bróstkrabba í Føroyum eru øktir seinnu árini. Nú fáa okkurt um 20 fólk í miðal staðfest krabbamein í bróstinum hvørt ár, og tað eru serliga kvinnur oman fyri fimti ár, sum fáa hesa sjúku. Oktober mánaði verður kring allan heimin nýttur til at seta fokus á bróstkrabba, men hóast menningin innan viðgerð hevur verið stór, kann eingin kann vísa á nakra fyribyrging fyri krabbamein í bróstinum. Ráðgevandi sjúkrasystur- in hjá Føroya Felag móti Krabbameini leggur tó kvinnum eina við at kanna síni egnu bróst. – Tað er umráðandi, at kvinnur kenna síni bróst, so tey merkja, um okkurt óvanligt er í bróstunum. Tað hevur týdning fyri viðgerð- ina, at krabbasvullurin verð- ur staðfestur so skjótt sum gjørligt, áðrenn hann er vaksin ella hevur spreitt seg, sigur Jansy Gaardlykke. Øðiligt orð Í fjør vóru 18 nýggir til- burðir av bróstkrabba, og higartil í ár er talið komið upp á 16. Kvinnur yvir 50 ár eru mest útsettar fyri at fáa bróstkrabba, men eisini til- burðurnir hjá teimum undir 50 ár økjast í tali. Ein út av hvørjum hundrað, sum fær bróstkrabba, er mannfólk. Helvtin av teimum, sum fáa krabbamein, gerast frísk, men hetta er ikki tað, – Tað fyrsta fólk hugsa, tá tey fáa staðfest krabbamein, er, at nú er deyðin vísur, men soleiðis er tað ikki í veruleik- anum, sigur ráðgevandi sjúkrasysturin hjá Krabbameins- felagnum sum fólk fyrst hugsa um, tá tey fáa boðini um sjúkuna. – Krabbamein er eitt øgiliga negativt orð, og tað fyrsta fólk hugsa, tá tey fáa staðfest krabbamein, er, at nú er deyðin vísur. Men í dag er viðgerðin nógv betri enn áður, og helmingurin av sjúklingunum verður frísk- ur, og fólk liva sum heild longri við sjúkuni, vísir Jansy Gaardlykke á. Sjálvkannan Í Svøríki hava tey innført skipaðar mammografi- kanningar av bróstunum hjá kvinnum, men hetta verður ikki gjørt í øllum tí danska kongaríkinum. Sviiar hava sæð ítøkilig úrslit av hesum sokallaðu skanningunum, men tað er kostnaðarmikið at hava slíkar regluligar kanningar av kvinnum, og tað er ein orsøk til, at hetta ikki verður gjørt í Føroyum. – Fyri tað fyrsta er útgerð- in kostnaðarmikil, og so skalt tú hava serkøn fólk at gera hesar kanningar, so tað er ein spurningur um fíggj- arliga orku, men sjálvandi hevði tað verið besta loysn- in, heldur Jansy Gaard- lykke. – Tá vit ikki hava hesar skanningar, mugu vit mæla kvinnum til at kanna síni egnu bróst eina ferð um mánaðin, og um okkurt óvanligt er at finna í bróst- inum, er umráðandi at fara til lækna beinanvegin, sigur hon. Nógv ringja Nógv av teimum fólkunum, sum fáa krabbamein, venda sær til Krabbameinsfelagið, og har er tað uppgávan hjá ráðgevandi sjúkrasystrini, sum er einasta starvsfólkið hjá felagnum, at vegleiða fólki. – Fólk spyrja um ymiskt, tey eru kanska ótrygg við okkurt, sum tey hava fingið at vita, tey vilja hava onkrar praktiskar upplýsingar, og so eru tað summi, sum hava brúk fyri at tosa við meg um okkurt, sum liggur teim- um at hjarta, sigur Jansy Gaardlykke – Vit hava eina fasta tele- fontíð hvønn dag, og tað eru nógv fólk, sum brúka hetta tilboð. Við hvørt eru tað av- varðandi, sum spyrja seg fyri vegna onkran sum hev- ur fingið krabbamein,og eg havi eisini til uppgávu at seta sjálvhjálparbólkar sam- an. Krabbameinsfelagið veit- ir fíggjarligan stuðul til krabbameinssjúklingar, og felagið átekur sær eisini ein part av gjaldinum, tá fólk fara til sálarfrøðing. Harum- framt letur felagið eisini r á ð - – Tað hevur týdning fyri viðgerðina, at krabbasvullurin verður staðfestur so skjótt sum gjørligt, áðrenn hann er vaksin ella hevur spreitt seg, sigur Jansy Gaardlykke. Mynd: Jens Kristian Vang Hósdagin í farnu viku var aðalfundur í Reiðarafel- agnum fyri Farmaskip. Á aðalfundinum var nevnd- in afturvald, og í nevndini sita: Árni Joensen, Óli Hammer og Hákun Djur- huus. Sáttmálarnir við mann- ingarfeløgini ganga út 1. mars 2001, men felagið veit ikki enn, um verandi sáttmálar verða uppsagdir ella ikki. Uppsagnar- freistin er 30. novembur í ár. Frálandavnna Bæði Maskinmeistarafel- agið og Føroys Skipara- og Navigatørfelag hava tó boða frá, at tey ynskja at viðgera sáttmálaviður- skiftir í samband við frá- landavinnu. Óvist um sáttmálar Nevndin í Reiðarafelagnum fyri farmaskip afturvald Vinnuhúsið skrivar, at út- gangsstøðið er, at upp- runaliga vóru loyvini latin einum reiðaríð ella felagið, sum síðani hevur bygt virksemi upp innan fiskiveiðu ella alivinnu. Í Føroyum snýr tjaki seg í stóran mun um at av- marka luttøkuna hjá út- lendskum feløgum í før- oyskum vinnum, sum eru avmarkaðar av loyvum. Hetta tjak fer ikki bara fram í Føroyum, men eis- ini í øðrum londum, sum eisini avmarka luttøkuna í ráevnisvinnunum við loyvum. Í Noregi t.d. hevur tjakið um prísin á aliloyvum staði uppá eina tíð. Norska Fiskimála- stýrið ætlar at útskriva fleiri aliloyvir í hesum og komandi árum, men orsaka av tjakinum um, á hvønn hátt loyvini skulu koma út á marknaðin, er útskrivingin av loyvum drigin út. Á uppboðssølu Norsku vinnufeløgini fingu í seinastu viku at vita frá Fiskimálastýrin- um, at aliloyvir skuldu bjóðast út á uppboðssølu Tann fyrsti fundurin í hesum sambandi var í síðstu viku við Maskin- meistarafelagið, og vænt- andi verður fundur við Føroys Skipara- og Nav- igatørfelag í næstum, skrivar Vinnuhúsið. Ráevnisvinnan av- markast við loyvum Seinastu tíðina hevur nógv verið tjakast um, á hvønn hátt samfelagið skal fáa sum mest burturúr loyvis- avmarkaðum vinnum í komandi árum Norsku vinnufeløgini hava ikki gjørt endaligar niðurstøður um uppskot- ið hjá Fiskimálastýrinum, men tey meta, at tað uttan iva fer at føra til, at loyv- ini verða keypt av stórum kapitalsterkum fyritøk- um, sum longu eru í vinn- uni og at tiltakið fer at økja um kapitalkostnaðin í eini vinnu, sum er í harðari altjóða kapping. Vinnufeløgini vísa somu- leiðis á, at ein slík skipan vil gera, at norsku mynd- ugleikarnar missa tað ávirkan á strukturin í ali- vinnuni, sum teir fyrr hava hildið seg til, nevni- liga møguleikan at brúka loyvir í útjaðarapolitikk- inum. Hinvegin vísa vinnu- feløgini á, at verður tað soleiðis, at alivloyvir verða seld á hvørjum ári komandi árini, vil prís- urin fella orska av stóra útboðnum og vil tað merkja, at minni kapital- sterk feløg eisini kunnu verða við í kappingini um aliloyvir. Árni Joensen